Nederland in Ideeën 2015: Wim Köhler

 

 

Welkom! Dit bericht is onderdeel van de online tentoonstelling Nederland in ideeën, waarin 93 wetenschappers, ondernemers en kunstenaars antwoord geven op één vraag van Paulien Cornelisse:

‘Welk inzicht uit je vakgebied kan anderen helpen in het dagelijks leven?’

De tentoonstelling is verspreid over 93 websites. Op deze site vind je het antwoord van Wim Köhler. Je kunt onderaan dit bericht doorklikken naar het volgende antwoord, of een bezoekje brengen aan de ‘centrale hal’ [link naar nederlandinideeen.nl] van de tentoonstelling.

Niets heeft één oorzaak

Ik ben verkouden omdat ik op de tocht heb gestaan.

Hij is veel te dik omdat hij vier keer per week bij McDonald’s eet.

Zij heeft longkanker omdat ze een pakje sigaretten per dag rookte.

De EU is in crisis omdat de Zuid-Europese landen de begrotingsregels aan hun laars lapten.

Op verjaardagsfeestjes, in de bus, in de kantoorkantine, in de kranten, in talkshows op tv: overal is één verklaring favoriet. Maar wat ik in de wetenschapsjournalistiek zie, en helemaal in de medische wetenschap: niets heeft één oorzaak. Eenvoudige oorzaak-gevolgrelaties bestaan niet.

Nou ja, bijna niet.

Er zijn ruim honderd erfelijke ziekten waarbij één genfout ziekte veroorzaakt. Die ziekten zijn zeldzaam. Het waren wel de eerste ziekten waarvoor veroorzakende genfouten werden ontdekt. Zo kregen we het idee dat het ook wel zo zou zijn met andere ziekten die veel binnen één familie voorkomen. Borstkanker, schizofrenie, astma. Dat is niet zo, weten we inmiddels.

Neem de erfelijke borstkanker. Meestal is het gen onvindbaar. Dat zegt veel, want er is hard naar gezocht. Ja, de brca1- en brca2-genen zijn borstkankerverwekkend. Maar nog geen tiende van alle erfelijke borstkanker is te wijten aan die twee genen. En zelfs met een kankerverwekkende fout in de brca1- of brca2-genen is het ontstaan van borstkanker niet zeker. Er lopen vrouwen met die genfouten rond die geen kanker krijgen. Die genvarianten verhogen de kans, maar zéker is niks. Er moeten dus ook nog andere oorzaken zijn als een vrouw met die genvarianten uiteindelijk toch borstkanker krijgt.

Zo is het met bijna alle ziekten die duidelijk in families voorkomen: de genen blijven onvindbaar. De meeste erfelijke ziekten ontstaan niet door één genafwijking, maar door een samenspel. Van meerdere genen, of van leefomstandigheden.

De genetica en de speurtocht naar ‘ziekteveroorzakende’ genen hebben veel minder opgeleverd dan vijftien jaar geleden verwacht werd. Bij ziekten die deels erfelijk zijn (diabetes, hartziekten, alzheimer, reuma, psychische aandoeningen, veel kanker, kortom: bijna alle ziekten) kan in verreweg de meeste gevallen maar een fractie worden verklaard door gevonden genvarianten. Verder? Een raadsel. Wetenschappers proberen te ontsnappen door te zeggen dat onze ziekten niet goed gedefinieerd zijn. Dat ziekten die we nu als één aandoening beschouwen (veel kankers, veel psychiatrische ziekten) in feite heel veel verschillende ziekten zijn. Ieder met hun eigen oorzaak.

Het heeft inmiddels geleid tot het onderzoeken van mensen die lang gezond blijven. Misschien zijn er beschermende genen en biochemische reacties te vinden. Tot hun verbazing vinden genetici bij gezonde tachtigplussers genafwijkingen die een grote kans op een ernstige ziekte geven. Hoe flikken die mensen het om toch gezond te blijven? Het idee is dat er beschermende genvarianten bestaan. Die worden nu gezocht.

Het één-oorzaak-denken is wijdverbreid: depressie door een tekort aan serotonine, veroudering door korte telomeren, rode wijn redt het hart. Het is niet waar, of slechts gedeeltelijk.

Veroudering is bij uitstek multifactorieel. Inactiviteit van stamcellen, een te actief afweersysteem dat te veel eigen lichaamscellen vernietigt, honderden genvarianten die stofwisseling en lichaamsonderhoud beïnvloeden, ze zijn allemaal belangrijk voor de veroudering. Eigenlijk kun je het zelf zien: hoe ouder mensen worden, hoe groter de onderlinge verschillen. Iedereen veroudert op zijn eigen wijze. We zíén toch gewoon dat er meerdere oorzaken zijn?

In de wetenschap weten ze allang dat de wereld en het leven ingewikkeld in elkaar zitten. Er zijn ingewikkelde statistische methoden ontwikkeld om toch zo veel mogelijk van een gevolg aan afzonderlijke oorzaken toe te schrijven. En meestal komt er dan een oorzaak uit die net iets belangrijker is dan de andere. Dan gaat het snel. Er staat een premie op simpelheid. Als wetenschap snel commerciële waarde moet hebben, dan moeten moeilijke vragen simpele antwoorden hebben. En dat is ook nodig voor journalistieke aandacht. Wie aandacht wil, moet simpele oplossingen bieden.

Zo houden we met elkaar de mythe in stand dat veel in het leven eenvoudige oorzaak-gevolgrelaties heeft.

Dat heeft gevolgen. Het leidt tot te simpele oplossingen omdat veel mensen daarin geloven. Als een ziekte één oorzaak heeft, dan is één ingreep ook voldoende om te genezen, is het idee.

Dokter en patiënt geloven dat een dotterbehandeling een hartpatiënt het leven redt. Terwijl een depressie die kans flink verkleint, maar daar let niemand meer op, want het euvel is toch verholpen?

Een hoog cholesterolgehalte wordt opgelost met een cholesterolverlagende pil. Maar gezonder leven is net zo belangrijk. Te moeilijk om aan te pakken, vinden veel artsen dat.

Het geloof in simpele oplossingen is wijdverbreid. Ook buiten de geneeskunde trouwens.

Om verkouden te worden is een virusinfectie nodig. De dosis doet ertoe. De eigen weerstand en eerder doorgemaakte infecties ook. En tocht en kou zijn bijna altijd onbelangrijk.

 

Wim Köhler

Medisch redacteur wetenschapsredactie van NRC Handelsblad en nrc.next

Alle antwoorden zijn ook beschikbaar in boekvorm onder de titel Dit wil je weten: Wetenschappers ondernemers en kunstenaars geven adviezen voor het dagelijks leven

Klik hier voor het volgende antwoord

Klik hier voor een bezoekje aan de centrale hal van de expositie

 

Dit stuk heeft 1 reactie

Schrijf een reactie

  1. IK vind het stom dat je een email moet opgeven voor een reactie, en ik vind het grappig, bij de letters hierboven. maar ik weet niet hoor want klopt het. iki ga vaak zelf naar de mc Donalds, ik ben niet dik. naja misschien een beetje maar het zegt niet alles. ik ben boos op Wim nu hoor.
    Groet
    Karel