Nederland in Ideeën 2015: Anna Dijkman

 

 

Welkom! Dit bericht is onderdeel van de online tentoonstelling Nederland in ideeën, waarin 93 wetenschappers, ondernemers en kunstenaars antwoord geven op één vraag van Paulien Cornelisse:

‘Welk inzicht uit je vakgebied kan anderen helpen in het dagelijks leven?’ 

De tentoonstelling is verspreid over 93 websites. Op deze site vind je het antwoord van Anna Dijkman. Je kunt onderaan dit bericht doorklikken naar het volgende antwoord, of een bezoekje brengen aan de ‘centrale hal’ [link naar nederlandinideeen.nl] van de tentoonstelling.

Ons falende denken

Daar zaten we dan, in een huis dat ‘onder water’ stond. Gekocht in een periode die later toch niet het ‘herstel’ van de woningmarkt aankondigde, maar slechts een minieme opleving bleek te zijn. We zouden er een paar jaar later nooit meer voor krijgen wat we zelf betaald hadden. Toen deed zich de kans voor om een huis in dezelfde buurt te kopen dat tweeënhalf keer zo groot was. Voor een prijs waar we een paar jaar eerder keihard om zouden hebben gelachen om vervolgens achterdochtig te vragen of de fundering misschien verrot was.

Maar toch.

Van het bepalen van de vraagprijs van ons oude huis kreeg ik buikpijn. Afstand doen van een huis voor minder dan je zelf hebt betaald, voelt alsof je het in de uitverkoop doet. Afdankt. Als potentiële kopers het dan ook nog waagden een bod onder die vraagprijs te doen, voelde ik me persoonlijk beledigd. Na de verkoop zou een schuld overblijven waar geen bezit meer bij hoorde. Ons spaargeld was weg. Eigenlijk voelde het helemáál niet goed. Misschien moesten we het maar niet doen?

En toch was het heel verstandig dat onderbuikgevoel te negeren. Ik was namelijk ten prooi gevallen aan een valkuil van het intuïtieve denken.

Lange tijd is door sociale wetenschappers aangenomen dat de mens over het algemeen een rationeel wezen is. Aan irrationeel gedrag zouden emoties zoals angst, verdriet, liefde en boosheid ten grondslag liggen. Economen geloofden in de homo economicus, de rationele beslisser die risico’s en kansen afweegt tegen de opbrengsten en zo de optimale beslissing neemt. Alleen weten we nu dankzij het werk van onder meer psycholoog Daniel Kahneman en zijn collega’s dat dat niet klopt. Mensen zijn irrationeel en maken stelselmatig denkfouten zonder dat daar specifieke emoties een rol bij spelen.

Om ons leven en de daarbij horende beslissingen makkelijk te maken gebruiken we de hele dag door heuristieken, vuistregels zo u wilt, en worden we verblind door vele biases. Zo zijn mensen bijzonder slecht in het voorspellen van de toekomst, het inschatten van kansen, het mentaal bijhouden van uitgaven en het onthouden van herinneringen. We overschatten onszelf, leggen allerlei onterechte causale verbanden, zien patronen in zo’n beetje alles, inclusief aangebrande tosti’s, houden vast aan bezit ook al is het verliesgevend en kunnen achteraf altijd precies aanwijzen waarom iets misging (vooral bij anderen). Kahneman beschrijft het allemaal in een geweldig boek (dat in de Nederlandse vertaling een betere titel heeft gekregen dan het origineel): Ons feilbare denken.

Maar nu terug naar dat huis. Mijn rationele besluitvorming werd namelijk gehinderd door verliesaversie.

Uit onderzoek waar Kahneman de Nobelprijs voor de Economie voor kreeg, blijkt – even kort door de bocht – dat mensen meer pijn voelen bij verlies dan ze vreugde voelen bij winst. Stel dat 100 euro winst +1 vreugde oplevert, dan zorgt 1 euro verlies voor -200 pijn. Het vooruitzicht op winst of verlies heeft invloed op gedrag. Om verlies te voorkomen gaan mensen bijvoorbeeld meer risico nemen.

Zo zijn in een dalende markt huizenverkopers bereid hun huis lang te koop te zetten. Ze blijven hopen op een hogere prijs door een aantrekkende markt. Het risico dat de markt nog verder instort en ze nog minder voor hun huis krijgen, nemen ze voor lief. In een opgaande markt staan huizen juist kort te koop. De verkopers gaan voor de snelle winst en accepteren een goed bod. Gek genoeg is dan vrijwel niemand bereid het risico te nemen het huis langer te koop te zetten om zo een nog hogere prijs te krijgen. Het risico op een dalende markt is dan ineens blijkbaar wél te groot.

De angst voor verlies houdt veel mensen gevangen in hun huizen. Maar als je het gaat uitrekenen, is verhuizen in een dalende markt eigenlijk niet zo’n gek idee. Ons nieuwe huis was zo fors in prijs gedaald dat we zelfs met een verlies op het oude huis nog steeds goedkoper uit waren dan we een paar jaar geleden in een stijgende markt waren geweest.

In dat nieuwe huis heb ik overigens zo’n beetje alle andere mogelijke denkfouten wél gemaakt: van een te optimistische planning rond de verbouwing en het overschatten van eigen klusvaardigheden tot het onderschatten van de extra kosten. En dan mezelf achteraf verwijten dat ik het had kunnen weten. Ik was immers op de hoogte van mijn falende, pardon, feilbare denken.

Anna Dijkman

Auteur van Psycholo-Geld (2012); hoofdredacteur van weblog DasKapital.nl; afgestudeerd psycholoog en journalist

Alle antwoorden zijn ook beschikbaar in boekvorm onder de titel Dit wil je weten: Wetenschappers ondernemers en kunstenaars geven adviezen voor het dagelijks leven

Klik hier voor het volgende antwoord

Klik hier voor een bezoekje aan de centrale hal van de expositie

 

Dit stuk heeft geen reacties

Schrijf een reactie

Reageer als eerste!