Nederland in ideeën 2015 – Andreas Wismeijer

 
Welkom! Dit bericht is onderdeel van de online tentoonstelling Nederland in ideeën, waarin 93 wetenschappers, ondernemers en kunstenaars antwoord geven op één vraag van Paulien Cornelisse:

‘Welk inzicht uit je vakgebied kan anderen helpen in het dagelijks leven?’

De tentoonstelling is verspreid over 93 websites. Op deze site vind je het antwoord van Andreas Wismeijer. Je kunt onderaan dit bericht doorklikken naar het volgende antwoord, of een bezoekje brengen aan de ‘centrale hal’ [link naar nederlandinideeen.nl] van de tentoonstelling.

 

Mensenlief, het einde van de professional is in zicht!

Na een doorwaakte nacht door een ziek kind, geteisterd door file en simpele pech komt u twintig minuten te laat op uw werk voor uw eigen presentatie. U bent moe, gespannen, opgefokt en zenuwachtig en u ziet als een berg op tegen deze dag. Maar op het moment dat u uw kantoorpand binnenloopt, glijdt de vermoeidheid en uw emotionele toestand van u af, klapt u uw laptop open en zonder verder een seconde te twijfelen, begint u aan uw perfecte presentatie en de rest van uw werkdag. U bent tenslotte een professional.

De ‘professional’ is een begrip dat verwijst naar de altijd objectieve, gemotiveerde en zichzelf voor de organisatie wegcijferende werknemer. Ongehinderd door slaaptekort, emotionele toestand of andere persoonlijke omstandigheden. De professional is een norm geworden. Deze onmogelijke norm is het resultaat van het wensdenken van de maakbare mens. Een mens die zijn of haar eigen zelf naar gelieven kan aan- of uitzetten. Vanzelfsprekend hebben veel managers en leidinggevenden oren naar zo’n arbeidskracht die via een Excel-sheet is te managen. Het ironische is: we proberen onszelf ook tot dat niveau te dwingen. Onder werktijd zijn we medewerker en vinden we van onszelf dat we ons professioneel moeten opstellen. Hoe je je na werktijd gedraagt is your own business.

Psychologen weten dat dit alles klinkklare onzin is. Wij zijn namelijk in de eerste plaats ménsen. En mensen zijn zeer divers, redelijk onbetrouwbaar en allesbehalve rationeel en niet te beïnvloeden. Integendeel, de manier waarop wij naar de wereld kijken is grotendeels afhankelijk van hoe de wereld ons de afgelopen dertig minuten heeft behandeld. Als alles even tegenzit, krijgen we al snel een fatalistisch gevoel over ons dat verdere beslissingen kleurt. Hoe precies? Dat hangt weer af van wat we als individu toevalligerwijze geleerd hebben over het leven (onze leerervaring). Het hangt ervan af of we verwachten dat de mensen om ons heen ons willen helpen en te vertrouwen zijn of juist niet (onze hechting). En het hangt ervan af of je een optimist bent, een neuroot, extravert, nauwkeurig, assertief, enzovoort (onze persoonlijkheid). Ik laat onze lange en grotendeels onbekende evolutionaire geschiedenis dan nog achterwege. Want vergis u niet: niet alleen leidden evolutionaire selectieprocessen tot een hart, ogen, nieren en een milt, maar ook tot emoties als jaloezie, afgunst, wantrouwen, heimwee en verliefdheid.

Met andere woorden: ons handelen wordt beïnvloed door allerlei externe invloeden, en psychologisch onderzoek van het afgelopen decennium heeft laten zien dat die invloed misschien wel overwegend buiten ons bewustzijn plaatsvindt. Dit doet denken aan een van de waardevolle gedachten van Heraclitus (ca. 540 v.Chr. – ca. 480 v.Chr.), uitgesproken door Plato en aangevuld door weer anderen: ‘Ta panta rhei, kai ouden menei’, oftewel: ‘Alles stroomt en niets blijft hetzelfde.’ Wij zitten vol, propvol zelfs, met gedragstendensen waar we ons meestal niet eens van bewust zijn; of het nu hechting, persoonlijkheid of onze evolutionaire geschiedenis betreft.

De ontnuchterende waarheid is dus dat het concept ‘professional’ slechts een lege huls is, in mijn ogen vergelijkbaar met de term ‘respect’ waar in het betaald voetbal zo mee gedweept wordt. Iedereen gebruikt het en eist het van elkaar, maar je weet van tevoren dat niemand het serieus neemt of ook maar denkt er werkelijk aan te kunnen voldoen.

Probéér daar dan ook niet aan te voldoen. Als de financiële debacles van de afgelopen jaren ons iets hebben geleerd, is het dat toezichthouders (zowel interne afdelingen als externe overheidsorganen) falen wanneer mensen worden gezien als calculerende, rationele en voorspelbare arbeidskrachten. Zelfs wanneer je uitgaat van het slechtste van de mens moet je rekening houden met chaotische, random gedragspatronen die nauwelijks in een model te vatten zijn. ‘Panta rhei’; de kleinste veranderingen in de omgeving kunnen leiden tot grote gedragsveranderingen bij individuen. Het doet mij dan ook deugd dat verschillende toezichthoudende overheidsinstanties, zoals de Belastingdienst, hernieuwde interesse tonen in determinanten van basaal menselijk gedrag. Ze vragen zich eindelijk weer het hoe en waarom af van menselijk gedrag (en dus dat van de belastingplichtige) in plaats van vooral te vertrouwen op nog meer regelgeving en allerlei controlerende cijfermatige mechanismen. Wat maakt dat iemand de belasting ontduikt? Hoe gedraagt iemand zich die een fortuin aan zwart geld heeft liggen in een kluis in Zwitserland? Hoe kun je iemand bewegen tot het doen van een juiste aangifte: door repressief te dreigen met boetes of door je als inspecteur juist constructief op te stellen? Hoe moet een aangiftebiljet eruitzien om beter begrepen te worden door de gebruiker?

Het heeft sinds de hoogtijdagen van het humanisme enkele decennia en onder andere een crisis moeten kosten, maar eindelijk is het weer zover: we vragen ons weer af wie wij eigenlijk zijn. In het jaar waarin Louis van Gaal weer besloot relatietrainer te zijn en meer aandacht te besteden aan de mens achter de voetballer weten we het nu zeker: hoe graag we ook willen, professionals bestaan echt niet.

Het mag weer, gewoon mens zijn!

 

Andreas Wismeijer

Gedragswetenschapper verbonden aan Tilburg University en Nyenrode Business Universiteit;;auteur van Personality Psychology: Domains of Knowledge About Human Nature (2013)

 

Alle antwoorden zijn ook beschikbaar in boekvorm onder de titel Dit wil je weten: Wetenschappers ondernemers en kunstenaars geven adviezen voor het dagelijks leven

 

Klik hier voor het volgende antwoord.

 

Klik hier voor een bezoekje aan de centrale hal van de expositie.

 

Dit stuk heeft geen reacties

Schrijf een reactie

Reageer als eerste!