science palooza.nl

Met een fikse jetlag arriveerde ik twee weken geleden vanuit Boston op London Heathrow. Drie uur later, nog groggy van de reis, nam ik met leeg notitieblok plaats op de tweede rij van een congreszaal. Overal ter wereld verzamelen zich wekelijks talloze wetenschappers om hun laatste werk met elkaar te delen. De belangrijkste momenten spelen zich normaal gesproken niet af in de congreszaal maar ’s avonds tijdens het diner. En meestal hoor je in de bar, waar het congres meer in een soort schoolreisje verandert, de allernieuwste ontwikkelingen uit je vakgebied.

Na lange avonden verhitte wetenschappelijke discussies te hebben gevoerd over complexiteit en de evolutie van god en religie, was het plotseling zaterdagmiddag en stond ik op het punt door te reizen naar Oxford. Maar eerst was daar nog de presentatie van Edward Marcotte. De professor uit Austin, Texas, presenteerde de uitwerking van zo’n simpele maar elegante hypothese dat iedere aanwezige wetenschapper zichzelf afvroeg waarom hij/zij die niet zelf had bedacht.

Onderzoek naar ziektes met een genetische oorsprong heeft een duidelijke doel: de betrokken genen opsporen om …

Een aap die oneindig lang op een typemachine zit te tikken, zal uiteindelijk de gehele tekst van Multatuli’s Max Havelaar typen. In een eindige tijd is de kans hierop natuurlijk ongelooflijk klein, maar dat nou juist de betekenis van oneindigheid: uiteindelijk zal de aap per toeval precies de juiste letters achter elkaar intypen. Dit gedachte-experiment staat bekend als de stelling van de eindeloos typende apen, of the infinite monkey theorem.

De reden dat apen na oneindige tijd echt Max Havelaar zouden produceren (of Shakespeare’s Hamlet, in de Engelse versie), is dat ze na verloop van tijd elke mogelijke reeks letters achter elkaar wel een keer opschrijven. Dus ook die reeks letters waaruit Max Havelaar of Hamlet zijn opgebouwd. Daarvoor is het echter wel cruciaal dat de apen geheel willekeurig letters intikken: zodra ze een bepaald patroon volgen werkt het niet meer. Tenzij dat patroon precies Max Havelaar is, natuurlijk.

De stelling van de eindeloos typende apen is daarom niet alleen een goede illustratie van oneindigheid, maar ook van randomness. En laat ik daar nou net een half …

In 1911 ontdekte Kamerlingh-Onnes bij toeval het fenomeen supergeleiding. Het bleek dat kwik vlak boven het absolute nulpunt (0 Kelvin, oftewel -273 Celsius) zonder weerstand stroom kan geleiden. Hierdoor kan energie praktisch zonder verlies getransporteerd worden. Stel dat dat zou kunnen bij kamertemperatuur. Dat zou een geweldige vooruitgang zijn, met veel technische mogelijkheden. Maar helaas bestaat zo’n supergeleider (nog) niet, onder andere omdat we niet goed begrijpen hoe supergeleiding werkt. Toch snappen we steeds meer, door stoffen bij een temperatuur van picoKelvins te bestuderen.

Temperatuur is een maat voor hoeveel deeltjes bewegen. Hoe meer beweging, des te hoger de temperatuur. Om die reden bestaat er het absolute nulpunt: dan staat alles stil. Vandaag de dag bestaat er een bepaald type supergeleider dat ‘al’ bij 130 K (-143 C) supergeleidend wordt, maar van dat materiaal begrijpen we nog te weinig. De microscopische structuur van zo’n supergeleider is lastig te bestuderen omdat het niet goed mogelijk is de individuele deeltjes in een vaste stof te zien.

Nu is het zo dat het fenomeen van supergeleiding ook op een andere …

Chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) zit tussen de oren van aandachttrekkers. Althans, tot een paar maanden geleden, toen de aanstellers plotseling gerechtigheid dreigden te krijgen omdat er een virus in het spel bleek te zijn. Vervolgens spraken verschillende studies de virus-vondst tegen en leek een tweede positieve studie op het laatste moment onder druk te worden teruggetrokken. Een rel was geboren. Uiteindelijk blijkt er weldegelijk een verband tussen een virus en het vermoeidheidssyndroom, maar dat heeft heel wat voeten in de aarde gehad.

Misschien

In oktober 2009 was er fantastisch nieuws voor CVS patiënten. Na decennia lang weg te zijn gezet als psychosomatische fantasten was daar een verlossend onderzoek. In het blad Science legden Judy Mikovits en haar medewerkers een overduidelijk verband tussen CVS en het retrovirus XMRV (xenotropic murine leukemia virus-related virus). Bij 67% van de patiënten met CVS werd in de witte bloedcellen sporen van het virus gevonden, terwijl in de controle groep nog geen 4% positief bleek. Al is associatie nog geen oorzaak, hoop op genezing was geboren.

Zoals dat met …

Hoeveel procent van zijn/haar tijd moet een wetenschapper aan wetenschapscommunicatie besteden? Dat is een lastige vraag. Immers, tijd die wordt besteed aan het uitleggen van wetenschappelijke vindingen en het in perspectief plaatsen ervan, kan niet besteed worden aan het doen van deze wetenschappelijke ontdekkingen. Toch, als ik lees dat global warming in de programma’s van de grootste politieke partijen in Nederland een hype wordt genoemd; als ik lees over het leed van mensen die in zee gaan met malafide stamcelklinieken, dan denk ik dat een betere communicatie tussen wetenschap en maatschappij hard nodig is.

Een halve dag per week

Het was het onderwerp van een recente discussie op de website van het vakblad Science. Op de vraag “Hoeveel tijd moet de volgende generatie wetenschappers besteden aan andere zaken dan onderzoek?”, antwoordde meer dan tweederde van de respondenten dat daar minimaal tien procent van de beschikbare tijd voor uitgetrokken zou moeten worden. Minstens een halve dag per week, dat is best veel. Helemaal als je bedenkt dat deze tijd niet direct bijdraagt aan persoonlijk wetenschappelijk succes. Toch verbaast …

Wetenschappelijk onderzoek fascineert als er doorbraken worden bereikt met een kleiner of groter maatschappelijk belang. Dat gebeurt continu, vaak nog zonder enige ruchtbaarheid. Acht auteurs van sciencepalooza.nl gaven in de Groene Amsterdammer van 19 Augustus de contouren van de wetenschap in de toekomst aan – de nieuw op te zoeken grenzen. Van een donut bewandelende, lasso leggende mier tot dot de qubitskwantumcomputer. Vandaag het vierde en laatste deel en vanaf volgende week wekelijks op woensdag de bijdrage van één van de auteurs van sciencepalooza.nl aan de Groene Amsterdammer.

Stamcellen komen eraan

door: Nadine Vastenhouw

Beginnende verschijnselen van Alzheimer? Ernstig hartfalen? Geen man overboord. Met een simpele Google search vindt u zo een stamcelkliniek die u ervan afhelpt.

Veel klinieken bieden via internet stamceltherapieën aan. De ziektes die zij behandelen variëren van suikerziekte tot autisme en erectieproblemen. Veel mensen die door de reguliere geneeskunde niet of niet meer geholpen kunnen worden wenden zich tot deze klinieken. Maar het is geen toeval dat deze vaak opereren in landen waar de medische regelgeving soepel of afwezig is. Want zij …

Wetenschappelijk onderzoek fascineert als er doorbraken worden bereikt met een kleiner of groter maatschappelijk belang. Dat gebeurt continu, vaak nog zonder enige ruchtbaarheid. Acht auteurs van sciencepalooza.nl gaven in de Groene Amsterdammer van 19 Augustus de contouren van de wetenschap in de toekomst aan – de nieuw op te zoeken grenzen. Van een donut bewandelende, lasso leggende mier tot dot de qubitskwantumcomputer. Vandaag deel drie en vanaf volgende week wekelijks op woensdag de bijdrage van één van de auteurs van sciencepalooza.nl aan de Groene Amsterdammer.

Een maakbare wereld

door: Tim van Opijnen

De problemen waarmee we de komende decennia in toenemende mate te maken zullen krijgen (klimaatverandering, bevolkingsgroei, medicijnresistentie) lijken soms schier onoverkomelijk. In de wetenschap is echter een hernieuwd vertrouwen te bespeuren in de maakbaarheid van de wereld. Maar de risico’s zijn groot want de gevolgen van dit ingrijpen zijn moeilijk te overzien.

Een halve eeuw geleden heerste er een onbegrensd optimisme omtrent het uitbannen van allerlei infectieziektes. In al die jaren is dat met welgeteld één infectieziekte gelukt (de pokken) en onder druk van …

De Verenigde Staten heeft 58 “national parks”. U kent ze wel: Yellowstone, Death Valley, Yosemite, Grand Canyon en zo dus nog 54. The National Geographic heeft nu een ‘oneindige’ foto van national parks gemaakt. Zo’n foto waar je op kan klikken en die dan uit allemaal andere foto’s is opgebouwd. De foto’s die ze hiervoor gebruikten zijn door mensen gemaakt die de nationale parken hebben bezocht en die hun foto’s vervolgens op de website van de National Geographic hebben geplaatst. En het zijn stuk voor stuk prachtige foto’s. Ik kan de oneindige  foto hier helaas niet plaatsen maar ik raad iedereen aan even op de site van de National Geographic te kijken. Wel alvast een voorproefje…

Wetenschappelijk onderzoek fascineert als er doorbraken worden bereikt met een kleiner of groter maatschappelijk belang. Dat gebeurt continu, vaak nog zonder enige ruchtbaarheid. Acht auteurs van sciencepalooza.nl gaven in de Groene Amsterdammer van 19 Augustus de contouren van de wetenschap in de toekomst aan – de nieuw op te zoeken grenzen. Van een donut bewandelende, lasso leggende mier tot dot de qubitskwantumcomputer. Vandaag deel twee en vanaf volgende week wekelijks op woensdag de bijdrage van één van de auteurs van sciencepalooza.nl aan de Groene Amsterdammer.

Diepe Technieken

door: Mark Geels

“Mijnheer Jansen, blijf rustig zitten, ik schuif nu de naald in uw arm. Vandaag neem ik 100 milliliter bloed af en morgen wordt uw ‘diepe 30-jaars screening’ ingezet. We zien u volgende week terug voor de uitslag. Even kijken, schizofrenie, Alzheimer, epilepsie en leukemie zitten standaard in uw pakket. We kijken ook even naar uw immuuncellen om het risico op gordelroos in te schatten en we voorspellen uw reactie op de nieuwe griepvariant. Kopje koffie?”

Science fiction? In het laatste decennium zijn de biomedische …

Wetenschappelijk onderzoek fascineert als er doorbraken worden bereikt met een kleiner of groter maatschappelijk belang. Dat gebeurt continu, vaak nog zonder enige ruchtbaarheid. Acht auteurs van sciencepalooza.nl gaven in de Groene Amsterdammer van 19 Augustus de contouren van de wetenschap in de toekomst aan – de nieuw op te zoeken grenzen. Van een donut bewandelende, lasso leggende mier tot dot de qubitskwantumcomputer. In de komende dagen lees je die futurischtische schimmen hier en vervolgens wekelijks op woensdag de bijdrage van een van de auteurs van sciencepalooza.nl aan de Groene Amsterdammer.

De vorm van het universum

door: Charlotte Vlek

Hoe is het mogelijk de vorm van het universum te bepalen? Met wat voor methoden kan de mens, die zich er middenin bevindt, de vorm van de ruimte om zich heen vaststellen? Het antwoord op deze vraag komt een stapje dichterbij met het bewijs van het vermoeden van Poincaré. Bijna honderd jaar lang was niemand in staat dit vermoeden te bewijzen, tot de Russische wiskundige Grigori Perelman in 2002 ineens geheel onverwacht een bewijs publiceerde. Perelman werd vooral …

Elf weken al. Informateurs komen en gaan, maar krijgen niet de gelegenheid om een midden-of oranjekabinet serieus te verkennen. Buiten het politieke huis lopen echter duidelijke wetenschappelijke paden naar een politieke coalitie van VVD, PvdA en CDA. Ook als de huidige informatiepoging onder leiding van de heer Opstelten mislukt, zou een eventueel zakenkabinet het best kunnen uitgaan van door VVD, PvdA en CDA aangedragen beleid. Dat is zo om economische, organisatiekundige en culturele redenen.

… om economische redenen

Op de voet gevolgd door The Economist, is een internationaal debat gaande over de vraag of verkleining van inkomensverschillen leidt tot een gezondere en socialere samenleving. In hun boek The Spirit Level komen mijn collega’s Wilkinson en Pickett op grond van vergelijkingen van de 23 rijkste landen, waaronder Nederland, tot de conclusie dat verkleining van inkomensverschillen gunstiger maatschappelijke gevolgen heeft dan verdere economische groei. Zelfs de conservatieve Britse premier David Cameron zegt onder de indruk te zijn van de gerapporteerde verbanden tussen kleinere inkomensverschillen en de betere gezondheid van de bevolking, de hogere schoolprestaties, en de verminderde criminaliteit. Een …

“In het jaar 2000 verplaatst iedereen zich in vervoermiddelen sneller dan de snelheid van geluid. Kanker is bijna volledig uitgebannen, en de gemiddelde levensverwachting is 85 tot 90 jaar. Wie een verplicht pensioen bij een leeftijd van 65 voorstelt, wordt pontificaal uitgelachen.” Wetenschappers doen nogal eens voorspellingen over de toekomst van hun vakgebied. Dat is riskant: wat als ze zulke toekomstmuziek niet kunnen waarmaken? Toch kunnen ze niet anders. Men vraagt ze te verantwoorden waar hun onderzoek goed voor is. En dan ga je als wetenschapper optimistische voorspellingen doen.

Het citaat aan het begin van dit artikel is afkomstig uit een transcript van een serie lezingen gegeven ter gelegenheid van het 25 jarig bestaan van NASA in 1983, te vinden op NASA’s website.Wetenschapsjournalist Jules Bergman voorspelde toen dat we ons ruim 25 jaar later zouden verplaatsen door middel van supersonisch transport, en dat de strijd tegen kanker bijna gewonnen zou zijn.

Nog steeds doen wetenschappers voorspellingen over de technologie van de toekomst, en over kankeronderzoek. Dit leidt soms tot zeer gewaagde beloftes, vindt …

Dat sommige mannen geld betalen voor plaatjes van naakte vrouwen is genoegzaam bekend, maar tot voor kort was niet duidelijk of dergelijk gedrag ook in andere diersoorten voorkomt. Recent werk uit het lab van Michael Platt onderzocht deze vraag door resusaapjes te laten kiezen tussen een bepaalde hoeveelheid vruchtensap, of iets minder vruchtensap plus een afbeelding van een andere aap op een beeldscherm. Deze afbeeldingen waren plaatjes van de gezichten van dominante of ondergeschikte mannetjes, of van het perineum van een vrouwtje, allemaal uit dezelfde kolonie. Voor niet-gecertificeerde anatomen, het perineum is ongeveer het genitale gebied, oftewel de bilnaad.

Compleet onverwacht bleken de aapjes vruchtensap op te geven om een plaatje van het perineum van een vrouwtje te zien, maar niet voor een afbeeldingen van het gezicht van een dominant of ondergeschikt mannetje. Erotiek heeft voor de aapjes wel een beperkte waarde. De hoeveelheid vruchtensap die de dorstige aapjes over hadden voor de expliciete plaatjes was niet meer dan 8% van de hoeveelheid die ze anders gekregen hadden.

Het onderzoek toont daarnaast aan dat genetische …

Bloggen is niet meer weg te denken uit de moderne informatiegaring. Ook over wetenschap wordt driftig geblogd. Een recente rel in het hart van de wereld der wetenschap-weblogs geeft aan waar het wetenschappelijke bloggen en wat de uitdagingen zijn.

Uitnodiging
In 2005 stuurde een kleine onafhankelijke uitgever, Seed Media, een uitnodiging naar vijftien reeds zeer populaire, Amerikaanse weblog-auteurs met de vraag of ze hun weblog wilde onderbrengen in een nieuw te vormen netwerk genaamd www.scienceblogs.com. Vele auteurs die in het dagelijks leven gewone wetenschappelijke carrières hadden stemden toe en dit vormde de start van een stormachtige groei van Scienceblogs. Los van de meegebrachte lezers groeide de site door de vele verwijzingen die de auteurs naar elkaar maakten en referenties naar artikelen op netwerken zoals facebook, friendfinder en Twitter. En de belangrijkste reden voor de explosieve groei was dat er met veel vuur over controversiële onderwerpen zoals creationisme, religie, pseudowetenschappen en klimaatverandering werd geschreven. De sterren van het netwerk werden blogs zoals Pharyngula (inktvissen, evolutiebiologie), Respectful Insolence (medische pseudowetenschap), Cognitive …

Iedereen snapt dat overbevissing geen goed idee is, dat zit ‘m al in het woord “over”. Als er teveel wordt gevist zijn er op een bepaald moment geen vissen meer over. En dat is slecht voor de vissers en slecht voor het ecosysteem. Maar meestal gaat de aandacht naar het “simpele” probleem dat er te weinig vissen overblijven. Er is echter ook nog een tweede probleem, doordat we vissen oefenen we evolutionaire druk uit op de vispopulaties. Grote vissen hebben namelijk meer kans gevangen te worden terwijl de kleine vissen overleven. Iedere generatie vissen zal daardoor een beetje kleiner zijn dan de generatie ervoor. Voor de vissers is dit dubbel pech: ze vangen minder en dan ook nog kleinere vissen die minder waard zijn.

In Noorwegen wordt er al jaren onderzoek gedaan naar visbestanden, visserij is tenslotte erg belangrijk voor de Noorse economie. Samen met een een paar film-professionals heb ik een filmpje gemaakt over drie Noorse onderzoekers die met het oog van de evolutiebioloog naar overbevissing kijken. Er waren verschillende mensen betrokken …

Het is een gemeen spelletje (waar ik me zelf nooit aan heb gewaagd…): als je bij een salamander een poot of de staart afsnijdt loopt het diertje vrolijk verder en groeit na verloop van tijd weer een nieuwe poot/staart aan… Ook regenwormen en zebravisjes hebben de mogelijkheid om lichaamsdelen te regeneren. Zoogdieren kunnen dit (helaas) niet – bij mensen kan alleen de lever zichzelf herstellen (hoewel er ook aanwijzingen zijn dat bij kleine kinderen geamputeerde vingertopjes weer kunnen aangroeien – dit terzijde). Hoe dit wonderlijke  mechanisme in salamaders werkt houdt biologen al decennia lang bezig.

Wanneer een salamander een staart of poot kwijtraakt, krijgen de spiercellen vlakbij de beschadiging hier signalen van. De ontwikkelde spiercellen doen dan als het ware een stapje terug en vormen primitievere, ongedifferentieerde spiercellen. Ze kunnen dan opnieuw gaan delen en vormen een “groeischijf” waaruit nieuw spierweefsel kan ontstaan. Bij salamanders is het gen Rb betrokken bij dit proces. Normaal, in een ontwikkelde spiercel, is het gen Rb actief; wanneer het wordt uitgeschakeld gaat de cel een stap terug in …

Roze auto’s worden vrijwel nooit gestolen, dikke dijen zijn gezond, van koffie krimpen je borsten en de G-spot zit tussen de oren. Het was weer komkommertijd in politiek Den Haag, dus blijkbaar een goed moment om eens wat wetenschappelijk onderzoek in het radionieuws te behandelen. Maar gezien de onderwerpen die het nieuws halen lopen de criteria voor wetenschappelijke kwaliteit en nieuwswaarde nogal uiteen. Gelukkig maar?

Met al deze headlines nog nagonzend in mijn hoofd ontving ik samen met een paar andere schrijvers van Sciencepalooza de vraag of we wat wilden schrijven over grote wetenschappelijke doorbraken, het maatschappelijk belang daarvan en wat dat betekent voor de wetenschap van de toekomst. Klinkt prozaïsch, maar na al die komkommerwetenschap in het nieuws vroeg ik me alleen maar af wat nu werd gezien als “groot maatschappelijk” belang en of dit maatschappelijk belang een relatie heeft met de nieuwswaarde van een ontdekking.

Heet nieuws

De eerste conclusie is dat maatschappelijk belang en nieuwswaarde zeker niet altijd overeenkomen en bovendien zijn beide termen enorm relatief. Zo zie ik niet direct het maatschappelijk belang van …

De nu volgende uitleg van wat een promotie-onderzoek eigenlijk inhoudt is erg populair onder de studenten bij mij op de universiteit. En hoewel lichtelijk ironisch, slaat deze ‘illustrated guide to a PhD’ weldegelijk de spijker op zijn kop. Ik heb de oorspronkelijke versie hieronder vertaald.

Stel je een cirkel voor die alle menselijke kennis bevat: