multitudes

Dat bacteriën overal op ons lichaam vertoeven en dat dit cruciaal is voor onze gezondheid heb je misschien al ergens gelezen of gehoord. Maar wist je ook dat lichtgevende bacteriën op de buik van de Hawaïaanse Euprymna scolopes inktvis met hun schijnsel voorkomen dat de inktvis een schaduw werpt op de oceaanbodem, zodat E. Scolopes ongezien naar voedsel kan speuren bij maanlicht?

Dit is maar één van de vele fascinerende symbioses tussen micro-organismen en grotere dieren of planten die voorbijkomen in Ed Yong’s I contain multitudes – The Microbes Within Us and a Grander View of Life (nog niet vertaald naar het Nederlands).

De titel doet vermoeden dat het vooral over het menselijk lichaam gaat maar dat is niet terecht. Allerlei samenlevingsvormen van dieren of planten met microben worden beschreven, met uiteenlopende huwelijkse voorwaarden om de relatie tot een succes te maken.

Microben hebben de wereld altijd beheerst, maar nieuw is dat ze zo in positieve belangstelling staan. In de 17e eeuw keek onze eigen Anthonie van Leeuwenhoek al door zijn zelfgeknutselde microscoop naar een drup water en zag hierin van alles bewegen. Hij was opgeleid als kassier en boekhouder, maar had gevoel voor de wetenschappelijke methode. Het lukte hem een lens/microscoop te maken met een veel sterker vergrotend vermogen dan exemplaren die tot dan toe beschikbaar waren. Zonder natuurwetenschappelijke opleiding zette hij zo met serieus hobbyisme in de avonduren een belangrijke eerste stap in dit vakgebied. Hij bekeek niet alleen water: ook in de plaque die hij tussen zijn tanden vond zag hij van alles krioelen. Hij schreef dat er meer levende wezens in zijn mond woonden dan mensen in de Verenigde Nederlanden.

Van Leeuwenhoek speculeerde niet en bracht het gespuis niet in verband met ziekte. Wetenschappers na hem linkten de kleine beestjes wel aan ziekte, ook toen ze daar eigenlijk nog geen bewijs voor hadden. Langzaam werd de bacteriologie een toegepaste wetenschap met als centrale vraag hoe de microben te verdelgen.

Dit beeld is nog niet helemaal verdwenen; ook nu nog worden bacteriën vaak veelal gezien als negatief. Een andere Delftenaar, Martinus Beijerinck, was een van de eersten die goede eigenschappen van microben erkende, bijvoorbeeld dat bacteriën stikstof uit de lucht kunnen halen en hier ammoniak van maken, wat een plant kan gebruiken. In 1910 stond al in een studieboek ‘het is niet extravagant om te zeggen dat zonder hen al het leven op aarde zou stoppen.’ Ware woorden, maar die gedachte heeft nooit de beeldvorming rondom bacteriën gedomineerd.

Het is wel de boodschap die komt bovendrijven in dit boek. Op zoveel plekken in de natuur blijken microben de dienst uit te maken – en dat gaat zo ver dat bacteriepopulaties gedrag van de gastheer beïnvloeden. Ja, ook jouw gedrag blijkt soms terug te voeren op bacteriën! En als je bedenkt dat bacteriën de geur van je okselzweet bepalen, dan lijkt het erop dat hun invloed nog verder gaat dan het gedrag van de gastheer alleen …

Het besef over de complexiteit van alle besproken samenlevingsvormen rekent effectief af met de te simpele tweedeling van goede of slechte bacteriën; er is vaak sprake van een delicate balans tussen goede en schadelijke effecten van microben. En dat ze in symbiose leven met een ander organisme betekent niet automatisch een harmonieus samenzijn; micro-organismen hebben ook eigen belangen.
Ongetwijfeld lees je in dit boek talloze zaken waar je nog nooit van had beseft dat er iets over te weten valt; het onthult veel geheimen van het onzichtbare leven om ons heen, en in ons.

Het boek is soepel geschreven maar er komt zoveel informatie voorbij dat ik me voor kan stellen dat een nieuwkomer in dit vakgebied murw geslagen wordt door alle fascinerende concepten; soms meerdere per pagina. De hoofdstukken hebben grappige titels, maar die zeggen niet zoveel over wat je te wachten staat; ik had liever wat meer overzicht gehad.

De bibliografie is uitgebreid en opvallend recent; er is in de laatste tien jaar ontzettend veel gebeurd in dit veld. Dat heeft Yong knap bij elkaar geveegd, met oog voor de vele nog openstaande vragen en ideeën in ontwikkeling. Hij geeft ook een goede indruk van het wetenschappelijke proces, hoe deze kennis tot stand komt en aan welke toepassingen wordt gewerkt. Van Anthonie die ’s avonds zijn lenzen optimaliseerde, tot de laatste ontwikkelingen in DNA-analyse waarmee de samenstelling van bacteriepopulaties nauwkeurig in kaart kunnen worden gebracht en hoe deze mogelijk à la carte kunnen worden beïnvloedt.

Erg interessant. Soms voelt het alleen alsof Yong een kind in een dierentuin is dat niet weet waar hij eerst wil kijken. Misschien is de springerige stijl langs de veelheid aan onderwerpen symbolisch voor de dynamiek van dit spannende vakgebied.

https://www.penguin.co.uk/content/dam/catalogue/pim/editions/81/9781847923288/cover.jpg.rendition.460.707.png

 

Ed Yong | I contain multitudes – The Microbes Within Us and a Grander View of Life

Penguin | Bodley Head

1 September 2016. 368 Pagina’s

 

Er komt een Nederlandse vertaling:
De microben in ons
, Ed Yong | paperback | 394 pagina’s | €22,95 | ISBN: 978 94 6298 352 6| e-ISBN: 978 90 4853 383 1 | Verschijnt: 24 april 2017 | AUP.NL