Kiezen en Delen

Er mist een element in de Nederlandse berichtgeving over de aanslagen in Parijs. Deze vrijdag zat ik bij de bar op Boulevard Victoire waar één van de terroristen zich daarna heeft opgeblazen. Vanaf mijn hotelkamer hoorde ik de ontploffing, en gedurende de avond loeiden de sirenes steeds vaker. Het was mij een raadsel waarom juist die buurt rond het Bataclan-theater het mikpunt was.Tot ik bij daglicht rondliep over de boulevard. Die is gevuld met joodse bedrijven: een patisserie met kosjere taartjes, een restaurant met speciale aanbiedingen voor de sjabbat, een boekhandel die in de etalage prominent “Le Judaïsme pour les nuls” heeft staan. Niet alleen was dus het theater waar de gijzeling plaatsvond in joodse handen, in totaal waren 5 van de 7 aanslagen gericht op de joodse buurt.

Wat verklaart dat iemand zichzelf opoffert om slachtoffers te maken die hij niet kent? Deels wordt dat door persoonlijkheidsfactoren bepaalt. Sommige mensen zijn wreed jegens anonieme anderen, zelfs ten koste van zichzelf; dat is niet alleen terroristen eigen, maar geldt voor zo’n 10% van de mensheid. Het ontmenselijken van ‘de ander’, hem afschilderen als een dier of een duivel, is een veelgebruikte strategie om empathiegevoelens te verminderen.

Er zijn ook omgevingsfactoren die aanzetten tot vendetta’s. In een artikel dat vorig jaar gepubliceerd is, maken de auteurs aannemelijk dat langdurige schaarste ervoor kan zorgen dat mensen (spullen van) de ander vernietigen ten koste van zichzelf. Dit onderzoek werd uitgevoerd in Namibië, onder herders die hun vee hoedden op schrale of vruchtbare grond. Voor het experiment, dat de onderzoekers “Joy of Destruction” hebben genoemd, konden de herders tegen betaling van 1 dollar, 5 dollar van een ander vernietigen. De herders uit het schrale gebied bleken in 40% van de gevallen de agressieve keuze te maken, terwijl de ‘rijke’ herders dat maar in 23% deden.

Maar als er een specifieke groep ‘anderen’ in het geding is, komt de agressie pas echt los. Een experiment uit 2012 laat zien dat mensen als eenling opereren, er veel minder vaak een serie van wederzijdse wraakacties ontstaat dan wanneer er sprake is van twee groepen die tegenover elkaar staan. Opvallend genoeg lijkt juist altruïstisch gedrag binnen de eigen groep samen te gaan met vijandelijkheden jegens een andere groep.

Natuurlijk kun je met experimenten geen specifieke terroristische aanslagen verklaren. Maar de daders in Parijs hebben geen willekeurige anonieme ander in Frankrijk willen treffen, maar een specifieke groep. Dat is relevante informatie voor het voorkomen van verdere aanslagen, en wellicht voor het vinden van de daders.