GM - mais

Onlangs kwamen voormalig PvdA-kamerleden Kuzu en Öztürk in het nieuws met het voorstel om het woord ‘allochtoon’ af te schaffen. Ondanks dat ze zeker niet de eerste zijn die dit idee opperen, kwam het voorstel hen op hoongelach te staan. Loze kreten en holle retoriek werd hen verweten. 

Politici staan natuurlijk bekend als woordkunstenaars. Een oorlog heet dan plots een politionele actie en een bezuiniging wordt een ombuiging. Je zou zeggen dat wetenschappers dergelijke eufemismen vreemd zijn: zij noemen het beestje gewoon bij zijn naam. Maar ook waar het wetenschappelijke ontwikkelingen betreft wordt geregeld geprobeerd om termen te vervangen. En ook in de wetenschap spelen positieve of negatieve associaties die termen oproepen daarin een belangrijke rol.

Neem bijvoorbeeld onderzoek waarbij wetenschappers direct het DNA van organismen veranderen, ook wel bekend als ‘genetische modificatie’. Voorstanders van genetische modificatie hebben geprobeerd om de term ‘genetisch gemodificeerde organismen’ te vervangen voor ‘genetisch verbeterde organismen’, een term die weinig onduidelijk laat over de wenselijkheid van de technologie. En wetenschappers die een rijstsoort hebben gemodificeerd zodat het vitamine A bevat noemden hun product ‘gouden rijst’, naar de gele kleur van de rijstsoort. Het is maar de vraag of ze hun product ook naar de kleur hadden vernoemd als het een poepbruine kleur had gehad.

Tegenstanders op hun beurt proberen genetisch gemodificeerde gewassen om te dopen tot Frankenfood, naar het losgeslagen monster van Dr. Frankenstein – het archetype van wetenschappelijke overmoed. “If they want to sell us Frankenfood”, zo schreef de hoogleraar Engels die de term verzon, “perhaps it’s time to gather the villagers, light some torches and head to the castle”, net als de dorpelingen die het monster van Frankenstein achterna zaten.

De introductie van deze termen is ongetwijfeld ingegeven door politieke bedoelingen. Maar dit staat zeker niet los van de wetenschappelijke zoektocht naar de waarheid. Volgens tegenstanders van genetische modificatie belicht de term Frankenfood immers de belangrijkste eigenschappen van de nieuwe technologie, net zoals voorstanders van mening zijn dat ‘genetische verbetering’ dichter bij de waarheid zit.

Hoewel de term genetische modificatie natuurlijk nog altijd in omloop is, tonen deze voorbeelden dat het wel degelijk kan lonen om een term proberen te vervangen. Het is echter een illusie om te denken dat het pleit daarmee is beslecht. De betekenis van een woord is immers geen eigendom van degene die de term heeft gemunt: de associaties die woorden oproepen kunnen in verloop van tijd veranderen.

Een goed voorbeeld is de Engelse term ‘genetic engineering’. Toen dit woord in de jaren ’60 voor het eerst in omloop kwam stond het nog grotendeels gelijk aan eugenetica – de wetenschap van het verbeteren van het menselijke ras. Indertijd, niet lang na de Tweede Wereldoorlog, riep dit nog allerlei onplezierige associaties op. Tegenwoordig heeft de term zich echter van deze associaties ontdaan en staat ‘genetic engineering’ te boek als een relatief neutrale term.

Zelfs de betekenis van een term als Frankenfood blijft niet constant. Hoewel het lijkt alsof Frankenfood een haast onontkoombaar negatieve bijklank heeft, wordt de term inmiddels ook door voorstanders van genetische modificatie gebruikt. Voorstanders wijzen erop dat het monster zo kwaad nog niet was en dat het pas misging toen angstige inwoners hem wegjoegen. In dat geval wordt Frankenfood geassocieerd met beloftevolle technologieën die gehinderd worden door het irrationele gedrag van burgers. Andersom mag gouden rijst dan wellicht de naam dragen van ons meest gewaardeerde element, het kan ook de indruk wekken dat deze rijst veel te duur is voor arme mensen met tekort aan vitamine A.

Zowel wetenschappers als politici proberen met woorden de waarheid naar hun hand te zetten. Als Kuzu en Öztürk iets kunnen leren van de wetenschap, dan is het wel dat het vervangen van een term zeker geen holle retoriek is. Woorden beïnvloeden de manier waarop we naar de werkelijkheid kijken, al is het een illusie om te denken dat ze de betekenis van een nieuwe term kunnen toe-eigenen.

GM - frame 2

GM - frame 1

 

 

 

 

 

 

 

Twee manieren om genetisch gemodificeerde producten te omschrijven.