growinglab

Schimmels zijn koningen van de metamorfose: paardenmest wordt champignons, een simpele kaas wordt een delicatesse. En, ok, een lekker potje zelfgemaakte jam wordt afval, en een watermeloen een groene soep. Maar schimmels zijn veelzijdiger dan onze voedselvoorraad: in de natuur zijn het de belangrijkste recyclers van allerhande materiaal, onmisbaar voor de doorstroom binnen de voedselkringloop. Ze verwerken niet alleen klein en zacht afval, zoals blaadjes en fruit, maar kunnen volledige boomstammen omzetten.

Die eigenschap inspireerde de samenwerking tussen Utrechtse biologen en kunstenaars, voor een nieuw en uniek project: The Fungal Living Room. Kunstenaar Maurizio Montalti deed ooit zijn afstudeerproject in de vakgroep van Han Wösten, en daaruit ontstond de samenwerking en het idee om de schimmels zelf te gebruiken als materiaal. Inmiddels is het project in volle gang, en is de samenwerking uitgebreid naar het cultuurcollectief Mediamatic, en meerdere Utrechtse onderzoekers uit de groep van Wösten.

De uitdaging van The Fungal Living Room is het vervangen van de onderdelen van een bestaande kast, door materiaal gemaakt van schimmel. Schimmel is een organisme dat kan groeien op afval: duurzame productie is dus het kernbegrip. Rondom de kast komen schalen, vazen, schilderijen en andere objecten gemaakt door de kunstenaars — natuurlijk ook op schimmelbasis. Het geheel wordt uiteindelijk tentoongesteld, en het project gebruikt crowdfunding om deze tentoonstelling mogelijk te maken.

Het project gebruikt de schimmelsoort Schizophyllum commune. Pauline Krijgsheld, postdoc in het lab van Wösten, legt uit waarom: “Het is een modelorganisme. Het genoom is helemaal gesequenced, dus dat maakt het werk erg makkelijk voor ons. Op dit moment hebben we wel 80 Schizophyllum, van over de hele wereld. We weten nog niet precies wat de verschillen zijn, maar je kan je voorstellen dat een schimmel uit Noorwegen andere eigenschappen heeft dan de een Schizophyllum die in San Francisco groeit.” Deze schimmel komt ook voor in Nederland, en de paddenstoelen die de schimmel maakt zijn goed herkenbaar voor de geïnteresseerde boswandelaar. Krijgsheld: “Ze zitten gewoon op hout, op berken en eiken onder andere. Het is vaak een kleine paddenstoel, die uitgroeit als een waaiertje.”

Screen Shot 2015-01-30 at 11.02.36 AM

De wetenschappers zijn echter niet geïnteresseerd in de paddenstoel, maar juist in het mycelium van de schimmel: dat zijn de lange draden die een schimmel maakt, vaak onder de grond of in het hout. Het mycelium vormt de basis voor alle voorwerpen die de wetenschappers en kunstenaars samen maken. En het mycelium van Schizophyllum is ongevaarlijk voor de mens, vertelt Krijgsheld. Belangrijker nog, het is volledig biologisch afbreekbaar. Om te voorkomen dat je myceliumkast of –vaas na een paar maanden in een vochtige schuur volledig is verdwenen, moet het materiaal waarschijnlijk wel bewerkt worden: een beschermend laagje zou bijvoorbeeld uitkomst kunnen bieden.

Om het materiaal sterk te maken gebruikt de groep onder andere glyoxaal, een chemische ‘crosslinker’ waarmee ook papieren tissues versterkt worden. Door het mycelium op verschillende manieren te bewerken heeft de vakgroep nu al een breed assortiment aan materiaal gemaakt: het een lijkt op papier, het andere op plastic, en weer een ander op textiel. “We hebben ook materialen die echt zó hard zijn dat ik me niet kan voorstellen dat die zomaar afgebroken worden,” zegt Krijgsheld. Kortom, de angst dat je mooie myceliumvoorwerp een korte levensduur heeft is nergens voor nodig.

Naast de vazen en de kasten ziet Krijgsheld meer mogelijkheden, bijvoorbeeld verpakkingsmateriaal op myceliumbasis. Op dit moment is de groep nog volop bezig de opties te verkennen. Maar, als er toepassingen gevonden zijn moeten die natuurlijk ook in grote stukken geproduceerd kunnen worden, en ook dat is een uitdaging. “Meestal laten we de schimmel groeien in een mal, maar er moet dan ook genoeg lucht bij kunnen zodat de schimmel ook daadwerkelijk groeit.” De grootste vaas die de groep heeft kunnen maken is, schat ze, zo’n 40 centimeter hoog.

Als het voorwerp eenmaal volgroeid is, moet de schimmel natuurlijk gestopt worden: een vaas die doorgroeit met het hout van de keukentafel is niet de bedoeling. Dat kan op meerdere manieren, vertelt Krijgsheld: “We kunnen hitte gebruiken, of UV-straling, om het te inactiveren. Een coating kan ook voldoende zijn om de groei te stoppen.”

Omdat het om materiaal gaat dat vanzelf groeit, gevoed door afval, zullen de kosten heel laag blijven, verwacht Krijgsheld. Hoewel de schimmel in de natuur voornamelijk hout gebruikt om te groeien, zijn er ook andere mogelijkheden: papier, en zelfs plastic zou mogelijk door de schimmel verwerkt kunnen worden. Al waarschuwt Krijgsheld: “Plastic afbreken duurt heel lang. Dan heb je het echt over jaren. Belangrijker is dat we met dit materiaal plastic kunnen vervangen.”

Krijgsheld is daarnaast heel enthousiast over de esthetische aspecten van het mycelium. De samenwerking met Montalti en Mediamatic zorgt er natuurlijk voor dat er prachtige objecten worden gemaakt van het materiaal, maar het mycelium zelf is volgens haar grotendeels verantwoordelijk. “Het is wit, het is zacht; het heeft zo’n mooie kleur en structuur. Ik heb hier toevallig een zak materiaal staan, en je ziet hoe mooi het is.”

Screen Shot 2015-01-30 at 11.03.22 AM

Helaas, vertelt Krijgsheld, associëren de meeste mensen schimmels nog vooral met vieze zwarte plekken in de badkamer. “Zelfs Quorn, dat gemaakt is van een schimmel, durft daarmee niet te adverteren. Ze zetten op hun verpakking dat het gemaakt is van een ‘plantje uit de familie van de paddenstoelen’, terwijl die schimmel, Fusarium, zelfs helemaal geen paddenstoelen maakt.” Eén van de belangrijkste taken van de groep is dus om schimmels aantrekkelijk te maken voor de consument. De crowdfunding is dus vooral bedoeld om mensen bij het werk te betrekken. Hoe meer geld er wordt opgehaald, hoe uitgebreider de expositie kan worden, en in de tentoonstelling zullen mensen daadwerkelijk contact kunnen maken met de myceliummeubels.

En die tentoonstelling is van groot belang voor de toekomst van duurzame schimmelvoorwerpen, zegt Krijgsheld. “Mensen kennis laten maken met dit materiaal, en de Fungal Living Room verwezenlijken. Dat is nu onze grootste uitdaging.”

 

Foto boven met dank aan Maurizio Montalti.
Foto’s in het bericht met dank aan Pauline Krijgsheld.