trein

Afgelopen week werd er in Rotterdam een vrouw gevonden die 10 jaar dood in haar huis had gelegen, een even bizar als verdrietig bericht. In een reflex dacht ik na het lezen: Wie is hier verantwoordelijk voor? Gek eigenlijk, want zou er al een verantwoordelijke gevonden worden, belangrijker is misschien om eens na te denken of dit eigenlijk in mijn eigen omgeving zou kunnen gebeuren. Oftewel, ben ik moreel verantwoordelijk voor mijn buurvrouw die ik nog nooit heb gezien?

Een beroemd gedachte-experiment om na te denken over morele verantwoordelijkheid is het trolleyprobleem, bedacht door de Britse filosoof Philippa Foot in 1967. Het trolleyprobleem stelt mensen voor een fictief moreel dilemma. Stel, je staat van een afstandje te kijken naar een trein die recht op vijf mensen af rijdt. De vijf personen staan op het spoor en kunnen niet weg. Je staat (dit is nou altijd zo toevallig in een gedachte-experiment) naast een hendel en door die over te halen, verandert de trein van spoor. Echter, op het nieuwe spoor staat een nietsvermoedende voorbijganger. Wat doe je? Er zijn twee opties, niks doen en er komen vijf mensen om of de hendel overhalen waardoor één persoon overlijdt. De meeste mensen kiezen voor het hypothetisch overhalen van de hendel. Dat worden er minder als die onfortuinlijke eenling een dikke man is die op het spoor geduwd moet worden en helemaal anders ligt het als een chirurg vijf mensen kan redden door één patiënt te doden.

In eerste instantie gaat dit soort gedachte-experimenten over aantallen, vijf doden is erger dan één. Als je iets langer nadenkt gaat het ook over niks doen tegenover iets doen. Stel, dat er maar één persoon op het spoor staat in plaats van vijf. Dan is de keuze snel gemaakt. Tenzij de nietsvermoedende voorbijganger de antichrist of darth vader is, zullen  de meeste mensen als het toch niet uitmaakt liever niets doen. Tot slot biedt het gedachte-experiment een aanknopingspunt om na te denken over de verantwoordelijkheid die hoort bij een waarneming. Als er niemand naar de trein staat te kijken, valt er ook door niemand iets te doen. Als geen enkele buurtbewoner ooit aan de oude buurvrouw denkt of eens aanbelt, heeft ook niemand de verantwoordelijkheid voor haar eenzaamheid, of wel?

Een ander gedachte-experiment is deze: Een inbreker is bezig met een inbraak en ziet iemand op de vloer liggen, buiten westen. Is deze inbreker nu moreel verplicht om 112 te bellen voor een ambulance? Ervan uitgaande dat de inbreker zich na het bellen snel uit de voeten maakt en geen vingerafdrukken achter laat, misschien wel. Maar wat als die inbreker er nooit was geweest? Dan was de gevallen persoon misschien wel overleden. Maakt dat de inbreker dus eigenlijk een held? Nou nee, in principe is een inbreker niet de definitie van heldhaftigheid. Maar als die inbreker nou een bijstandmoeder is met drie kleine kinderen en de gevallen persoon een ontsnapte TBS’er? Dan is het voor de meeste mensen misschien beter te begrijpen als de inbreker de politie niet belt. Maar hoe kunnen we dat soort dingen eigenlijk weten en ben je moreel verantwoordelijk voor iets wat je niet weet?

Wat al deze vragen in ieder geval illustreren is hoe ongelooflijk moeilijk het is om een moreel oordeel te vellen over morele verantwoordelijkheid. Dat een vrouw in Rotterdam 10 jaar dood in haar huis heeft gelegen is vreselijk nieuws maar we moeten maar niet al te veel met de vinger wijzen naar schuldigen of verantwoordelijken. Voor je het weet komt er net een trein aan.

Afbeelding: Generaal Gibson op Flickr- creative commons