Culturele verschillen drijven orka’s uit elkaar

Een aantal jaar geleden was ik op orka-safari op Orcas Island helemaal bij het noord-westen van de Verenigde Staten, maar ondanks de veelbelovende naam van het eiland heb ik die dag geen orka’s gezien. Orka’s spreken tot mijn verbeelding. deze zwart-witte reuzendolfijnen staan onmiskenbaar aan de absolute top van de mariene voedselketen, hun dieet varieert van haringen tot grote walvissen en ze komen over de hele wereld voor. Ook voor biologen zijn orka’s interessant dieren. Zij lijken namelijk in verschillende soorten uiteen elkaar te vallen. Verrassend genoeg zijn culturele verschillen hier verantwoordelijk voor.

Wat is cultuur? De meeste wetenschappers zijn het erover eens dat het gaat om het aanleren en overdragen van een of meer gedragingen binnen een groep, zonder dat deze gedragingen een erfelijke basis hebben. Wij mensen lopen over van de cultuur. De ene rage volgt de ander in hoog tempo op. Vroege hits waren kleding dragen en gewassen verbouwen, tegenwoordig willen we allemaal een smartphone en imiteren we een Koreaanse paardendans. Het hebben van cultuur is echter niet voorbehouden aan mensen. Bij allerlei diersoorten kun je cultuur aantreffen. Een mooi voorbeeld is een Japanse makaak (een apensoort) die haar voedsel begon te wassen, waarna de gehele groep het gedrag overnam en het ook aan nakomelingen werd doorgegeven. Dergelijke voorbeelden vind je bij verschillende apensoorten, maar ook bij vogels, alhoewel niet iedere wetenschapper het met dit laatste eens is.

Ook bij de walvisachtigen is door wetenschappers cultuur geobserveerd; met als bijzonder voorbeeld orka’s. Het heeft er alle schijn van dat deze culturele verschillen soortvorming stimuleren. Orka’s zijn genetisch sterk aan elkaar verwant en ondanks hun wijde verspreiding over de aardse zeeën en oceanen wordt hun aantal op slechts 50.000 geschat. Cultuur vind je bij orka’s vooral in hun voedselgewoonten en zang. Aan de kust van noord-west Amerika leven twee typen orka’s: de ‘residents’ eten alleen maar vis, terwijl de ‘transients’ volledig leven van zeeleeuwen en andere zeezoogdieren. En ook al leven deze orka’s door elkaar heen, ze hebben duidelijk andere gewoonten; naast hun dieet, maken ze bijvoorbeeld hele andere geluiden. Dit maakt dat de groepen steeds minder mengen. Culturele verschillen kunnen zo tot genetische verschillen leiden. Hier zijn een aantal mogelijke verklaringen voor: ten eerste xenofobie, er is ‘aversie’ voor de andere cultuur; ten tweede, een nieuwkomer in de groep koste het zoveel moeite om zich aan te passen dat deze veel minder nakomelingen krijgt; Ten derde, de culture groepen specialiseren zich op hun eigen voedsel, waardoor langzamerhand door natuurlijke selectie de groepen in bouw gaan verschillen. Wanneer ze vervolgens niet meer met elkaar voortplanten, worden het biologisch twee aparte soorten.

Dat is nogal bijzonder en een reden dat biologen aandacht hebben voor orka’s. Het makkelijkst te begrijpen voorbeeld van soortvorming is door geografische scheiding. Je hebt een populatie dieren, er ontstaat een bergketen die deze dieren van elkaar scheidt, je spoelt een paar miljoen jaar vooruit en het zijn twee soorten, zoiets. In geval van de orka’s ontstaan soorten terwijl ze in dezelfde wateren zwemmen. De orka’s in de Stille Oceaan bij noord-west Amerika zijn volgens sommige wetenschappers al twee soorten. Met genetisch onderzoek proberen ze dat aan te tonen. Op andere locaties, zoals in de Atlantische oceaan, leven ook verschillende groepen orka’s, maar daar zijn de culturele verschillen, bijvoorbeeld in voedselgewoonten, nog niet zo strikt. Een buitenkansje, wetenschappers kunnen een populatie onderzoeken die op het punt staat om twee soorten te worden. Dat maak je als bioloog maar zelden mee.