Gevangenis

Er waren eens twee gevangenen die onafhankelijk van elkaar werden ondervraagd. “3 jaar,” zei de ondervrager tegen gevangene A, “dat hangt je boven het hoofd als je niet tegen de ander wilt getuigen. En je hebt toch wel door dat die ander jou ook gaat verlinken?” De ondervrager had gevangene A en B namelijk allebei een slimme deal voorgelegd: als de een getuigt en de ander niet, krijgt die ander 3 jaar straf en gaat de eerste vrijuit. Getuigen ze allebei tegen elkaar, dan krijgen ze beide 2 jaar. En getuigt geen van beide, dan krijgen ze allebei 1 jaar. Een dergelijke deal komt u misschien bekend voor: het staat bekend als het Prisoner’s dilemma. En hoewel er als sinds de jaren ’50 met dit idee is geëxperimenteerd, is er nu pas voor het eerst een experiment gedaan met echte gevangenen. Twee onderzoekers uit Hamburg vergeleken een groep gevangenen met een groep studenten, en vonden tot hun verrassing dat gevangenen veel coöperatiever zijn dan we dachten. Een mooie conclusie, maar helaas niet helemaal terecht: ze hebben per ongeluk iets anders dan het echte Prisoner’s dilemma onderzocht.

Een gevangene uit het Prisoner’s dilemma staat voor een moeilijke keuze. Als beide gevangenen coöperatief zijn en beiden zwijgen, krijgen ze allebei 1 jaar straf, het best mogelijke compromis. Maar als een gevangene alleen aan zichzelf denkt is het beter om te getuigen. Immers, als de ander getuigt, is het maar het beste om zelf ook te getuigen: dan krijgt hij 2 jaar (beiden getuigen) in plaats van 3 jaar (alleen de ander getuigt) celstraf. En als de ander niet getuigt is hij nog steeds beter af door zelf te getuigen: in plaats van 1 jaar (als beiden niet getuigen) krijgt hij 0 jaar (alleen hij zelf getuigt). Kortom: als je egoïstisch bent kun je maar beter getuigen en dus de ander verraden. Maar dat is niet wat de gevangenen in Hamburg deden.

Hoewel het dilemma al ruim 60 jaar oud is, was er nog niet eerder geëxperimenteerd met gevangenen. De Hamburgse onderzoekers vergeleken 36 gevangenen met 46 studenten, en kwamen tot de conclusie: gevangenen zijn veel vaker coöperatief. Zo’n 55% van de gevangenen was coöperatief, tegenover 37% van de studenten. Maar let op: de experimenten werden uitgevoerd met alleen vrouwelijke gevangenen en studenten, en de deelnemers kregen niet meer of minder celstraf, maar in plaats daarvan een beloning in de vorm van koffie, tabak of geld.

Conclusies, conclusies

Het klinkt leuk, dat het  Prisoner’s dilemma nu eindelijk eens is onderzocht bij echte gevangenen. Ook de vondst dat gevangenen coöperatiever zijn dan studenten is veelbelovend. Maar in hoeverre kunnen we die conclusie daadwerkelijk trekken uit het experiment? Want het is nogal een verschil, tussen een celstraf en tabak, koffie of geld. Bovendien is het niet te zeggen of het coöperatieve gedrag karakteristiek is voor (vrouwelijke) gevangenen, want de groepen vrouwen die meededen aan dit experiment verschilden op meerdere aspecten.

Zo verschilde de wijze van beloning voor de gevangenen (tabak en koffie) en de studenten (geld). Bovendien, zoals de onderzoekers zelf suggereren, is er nog een verschil: de gevangenen zullen elkaar na afloop van het experiment nog wel eens tegenkomen, aangezien ze allemaal in dezelfde gevangenis zaten. Bij studenten was die kans nauwelijks tot niet aanwezig.  Door meer dan 1 factor te variëren tussen de groepen is er eigenlijk uit het hele experiment geen eenduidige conclusie meer te trekken. Het coöperatieve gedrag kan nu aan van alles liggen: dat het gevangenen zijn, het feit dat de gevangenen elkaar na afloop nog zouden weerzien, of het beloningssysteem: als de gevangenen ook met geld beloond waren, hadden ze zich misschien veel minder coöperatief gedragen. Maar in de gevangenis was het helaas niet toegestaan om geld te verdienen, schrijven de onderzoekers.

De conclusie `gevangenen zijn coöperatiever dan de studenten’ is dus nogal opmerkelijk. Daarbij hebben de wetenschappers hun conclusie handig geformuleerd: alleen door grondig het hele artikel te lezen wordt duidelijk dat het om vrouwelijke gevangenen gaat.

De Hamburgse wetenschappers hebben slim gebruik gemaakt van de bekendheid van het Prisoner’s dilemma: het artikel heet The prisoners and their dilemma. Maar helaas onderzochten ze per ongeluk iets anders dan het klassieke Prisoner’s dilemma:  in dit onderzoek bestudeerden ze het verschil tussen beloning in goederen en beloning in geld. En misschien het verschil tussen proefpersonen die elkaar kennen en proefpersonen die elkaar nooit meer zullen weerzien. En in ieder geval alleen hoe vrouwen in deze situaties reageren. Ook een leuk onderzoek. Maar dan zou ik bij deze graag een nieuwe titel willen voorstellen: The prisoners and their coöperation (when it comes to tobacco and coffee versus money, for female prisoners that is).