rattenvanger

Invasieve soorten, dieren die een ecosysteem betreden waar zij eerder niet voorkwamen, vormen een complex probleem. De ecologie leert ons dat een kleine verandering op één plek in een ecosysteem gevolgen kan hebben voor het ecosysteem als geheel. Als er dan een hele nieuwe soort een ecosysteem betreedt, kan dit ingrijpende gevolgen hebben voor allerlei andere soorten in het ecosysteem, vaak op onvoorspelbare manieren.

Maar zo complex als het probleem, zo simplistisch is vaak de oplossing. Afgelopen jaar probeerde Ecuador een aantal Galapagoseilanden van ratten te ontdoen door meer dan 45,000 kilo gif over de eilanden uit te strooien. En de Italiaanse overheid is van plan om Montecristo, het Italiaanse eiland van de fictieve Graaf, met 26,000 kilo rattengif te ‘bombarderen’.

Dat ratten een probleem vormen op deze eilanden, daar is iedereen het over eens. De rat is een schoolvoorbeeld van een invasieve soort. Ratten komen oorspronkelijk uit het zuidoosten van Azië (de zwarte rat, Rattus rattus) en centraal Azië (de bruine rat, Rattus norvegicus) maar komen tegenwoordig vrijwel overal op aarde voor. Ratten overleven in zeer verschillende klimaten, planten zich voort als konijnen, en eten alles wat ze tegenkomen. Dit geeft hen een enorm aanpassingsvermogen waarmee ze al menig inheemse soort hebben verdrongen. Op de Galapagoseilanden hebben ratten enkele inheemse vogel- en schildpadsoorten op de rand van uitsterven gebracht door hun eieren op te eten. Een Ecuadoriaanse natuurbeschermer verwoorde onlangs in vakblad Nature krachtig wat hij van ratten vond: “I just hated the immigrant killers.” Deze moordende immigranten horen niet thuis op de Galapagoseilanden, die boodschap is duidelijk.

Maar over de wijze waarop de ratten worden bestreden, daarover valt te twisten. Helikopters zouden het gif over de eilanden strooien, de ratten eten het gif, en de plaag zou verdwijnen, zo was de hypothese. Maar zo gemakkelijk gaat dat natuurlijk niet. Niet alleen de intrede van een nieuwe diersoort kan een ecosysteem uit balans brengen, ook het verspreiden van gif is een ingreep in het ecosysteem die op onverwachte manieren gevolgen kan hebben.

Neem het rattengif, brodifacoum. Dit is een bijzonder giftige bloedverdunner die zeer efficiënt ratten verdelgd. Maar brodifacoum is niet alleen giftig voor ratten, ook andere knaagdieren, vogels, vissen en reptielen eten het gif en lopen hierdoor gevaar.

Op de Galapagoseilanden werden allerlei voorzorgsmaatregelen genomen om dit neveneffect te voorkomen. Zo werden er blauwe gifbolletjes gekozen omdat uit onderzoek bleek dat vogels deze kleur het vaakst lieten liggen. En men verwijderde zelfs complete dierenpopulaties om te voorkomen dat ze ten prooi zouden vallen aan het rattengif. Alle exemplaren van de zeldzame Galapagos havik werden preventief gevangen en pas weer zes weken na de dropping van het gif weer vrijgelaten.

Ondertussen zijn we een paar maanden verder en zijn zestien van de zestig haviken na uitzetting overleden, vermoedelijk nadat ze hagedissen aten die het rattengif hadden opgegeten. Uit onderzoek blijkt dat brodifacoum een stof is die maar erg langzaam wordt afgebroken en dus nog lang als giftige stof in het ecosysteem aanwezig blijft. En het gif blijft niet alleen actief aanwezig in hagedissen die de blauwe bolletjes hebben gegeten, ook de ratten zelf blijken een gevaarlijke bron van gif te zijn geworden. Wanneer ratten sterven, trekken zij zich terug naar verborgen plekken. Het is daardoor niet mogelijk om hun lichamen van het eiland te verwijderen en de lichamen zijn vervolgens een aantrekkelijke bron van voedsel voor andere dieren, die op hun beurt weer door het gif worden aangetast. Op deze manier blijkt de eenduidige ingreep in het ecosysteem langzaam maar zeker allerlei onverwachte gevolgen te hebben.

Natuurlijk, ratten laten zich niet zomaar door iedere fluitspeler verleiden, ze leven op moeilijk toegankelijke plekken en zijn immuun voor menig gif. Maar om nou meteen hele eilanden met gif te bombarderen? Het is een reëel gevaar dat men straks dezelfde inheemse dieren beschadigd, die men juist wilde beschermen door ratten te bestrijden; van de ratten besnuffeld!