Rat

In tijden van crisis werkt een freelance journalist hard om opdrachten binnen te halen. Er moet immers huur betaald worden, en het liefst ook nog wat brood op de plank komen. Als er vervolgens een periode van economische bloei aanbreekt, stromen de opdrachten (hopelijk) binnen. En dan worden de freelancers na verloop van tijd lui: ze raken gewend aan de overvloed en als ze even een weekje geen opdrachten hebben, genieten ze van de rust: er komt vast vanzelf wel weer iets nieuws aanwaaien. Zo werkt het bij ratten, bijen, spreeuwen en mensen. En dat is een heel slimme benadering, toonden wetenschappers onlangs aan in het tijdschrift Science met behulp van een wiskundig model.

Zoals de freelancers met hun opdrachten omgaan, zo gaan ratten met hun eten om. In een experiment uit de jaren ’40 bleek dat ratten die langdurig weinig te eten krijgen hard hun best doen om aan eten te komen, in tegenstelling tot ratten die langdurig eten in overvloed hebben. In de experimentele opstelling moesten de ratten ergens heen rennen om als beloning hun eten te krijgen. Ze renden beduidend minder hard als ze gewend waren geraakt aan een situatie met eten in overvloed. Bovendien bleven de ratten in de situatie met veel eten weinig moeite doen, ook als er een keer minder eten was. Pas na langere tijd pasten de ratten zich aan de nieuwe situatie aan. Experimenten met bijen, spreeuwen en ook mensen gaven vergelijkbare resultaten.

Worden ratten en freelancers lui in een situatie waarin ze weinig moeite hoeven te doen om aan eten en schrijfopdrachten te komen? Helemaal niet, schrijven twee wiskundigen en een bioloog uit Bristol. Ze maken juist een handige voorspelling over hun leefomgeving.

In hun model nemen de onderzoekers aan dat de levensverwachting onder ratten (of bijen, spreeuwen of mensen) afhankelijk is van de moeite die ze moeten doen om aan eten te komen. Dat betekent dat de ratten voor een dilemma staan: minder moeite doen geeft een langere levensverwachting, maar je moet natuurlijk wel aan eten komen om te overleven. Volgens de wetenschappers is het uiteindelijke doel van de dieren om hun fitness te maximaliseren: het totaal aantal nakomelingen dat ze krijgen gedurende hun leven, oftewel hun expected lifetime reproductive output.

Daarom kunnen de ratten in goede tijden met veel eten het beste zo weinig mogelijk moeite aan hun eten besteden (en des te meer aan de voortplanting). Tot zo ver nog niet zoveel nieuws. Wat de onderzoekers echter aantonen in hun model, is dat de dieren slim gebruik kunnen maken van hun ervaringen uit het verleden. Hadden ze de afgelopen tijd veel te eten, dan hoeven ze waarschijnlijk ook vandaag weinig moeite te doen. En zelfs als er vandaag wat minder eten is, kunnen ze dat wel doorstaan met de verwachting dat het morgen weer beter wordt.

Met dit model verklaren de wetenschappers het contrasteffect dat al in de veertiger jaren werd waargenomen, maar altijd onverklaard was gebleven: dat de ratten na een verandering van de situatie nog even bij hun oude gewoontes blijven. Het model verklaart dit gedrag door te laten zien dat het voor de ratten de meest economische benadering is. Geen luiheid dus, van de rat of de freelancer. Het is gewoon de slimste strategie.