iSPEX-proto2a

Burgerwetenschap, of citizen science, is hot. Bij steeds meer wetenschappelijke projecten wordt het publiek opgeroepen mee te helpen met het verzamelen van gegevens. Zoals Foldit, een computerspel waarbij spelers worden uitgedaagd om eiwitten op de juiste manier te vouwen, of  Galaxy Zoo, waarbij amateursterrenkundigen sterrenstelsels vanachter de computer konden classificeren. Tientallen van zulke projecten zagen de afgelopen jaren het licht (voor een overzicht: www.zooniverse.org). Nederland kende eerder al de Splashteller, waarvoor automobilisten werden opgeroepen om dode insecten van hun nummerborden te pulken en deze maand begint in Nederland een nieuw wetenschappelijk experiment waarbij gewone de rol van de wetenschapper deels overnemen. In het project iSPEX gaat de burger actief op pad om een bijdrage te leveren aan de wetenschap. Met een alledaags voorwerp: de smartphone.

iSPEX gaat over fijnstof: kleine deeltjes in de atmosfeer van de aarde, zo klein dat ze blijven zweven in de lucht. Fijnstof wordt geproduceerd door verkeer en de industrie, maar ook zoutkristallen of woestijnzand vallen onder de term fijnstof. Die deeltjes zijn zo klein dat ze kunnen worden ingeademd, waardoor fijnstof een schadelijk effect kan hebben op de gezondheid. Vooral mensen met astma of andere longproblemen zijn er gevoelig voor. Het doel van het iSPEX-project is om beter zicht te krijgen op de hoeveelheden en de soorten fijnstof op verschillende plaatsen in Nederland.

Fijnstof is onzichtbaar, maar wel te meten. De kleine deeltjes in de lucht verstrooien en polariseren het zonlicht. Onderzoekers uit Leiden wilden graag op één dag metingen van fijnstof op verschillende plaatsen in Nederland doen. Voor die metingen gebruiken ze normaal  speciale apparaten, voor dit project ontwikkelden de onderzoekers een opzetstukje voor de camera van een smartphone. In combinatie met een app en door slim gebruik van allerlei sensoren in hedendaagse telefoons kan de smartphone een volwaardige fijnstofmeting uitvoeren. De camera maakt een foto van de lucht, waarna door de app en het opzetstukje de polarisatie en de verstrooiing van het licht berekend worden. De zwaartekrachtsensor in de smartphone meet de hoek waaronder de foto gemaakt wordt en de GPS kan precies doorgeven op welke locatie de meting is uitgevoerd.

Deze opzetstukjes worden nu onder duizenden Nederlanders verspreid, die binnenkort op één dag – als het mooi weer is – de grootste fijnstofmeting van Nederland gaan uitvoeren. Met die metingen gaan de onderzoekers een fijnstofkaart van Nederland maken, waarmee lokale gezondheidrisico’s beter ingeschat kunnen worden. Ze wonnen met dit plan de Academische Jaarprijs voor de beste vertaling van wetenschappelijk onderzoek voor een groot publiek.

De uitkomsten van de iSPEX-meting zijn niet alleen nuttig om gezondheidsrisico’s van fijnstof in kaart te brengen, maar kunnen ook als referentiemateriaal dienen voor een veel groter wetenschappelijk experiment. De onderzoekers die iSPEX ontwikkelden werken op de Sterrewacht in Leiden. Zij bouwen op dit moment een veel grotere SPEX, waarmee ze fijnstof vanuit de ruimte meten, rondom de aarde maar ook rondom andere planeten. Fijnstof kan een beeld geven van de atmosfeer van een planeet onder meer om te bepalen of die eventueel geschikt is voor leven. Zo kunt umet een simpele smartphone een bijdrage leveren aan onderzoek naar buitenaards leven. Aanmelding voor het grootste citizen science project in Nederland kan tot tot 10 mei, www.ispex.nl

Afbeelding: het iSPEX-opzetstukje (van iSPEX.nl)