Of medicinale zeekomkommers ook als zetpil verkrijgbaar zijn is onbekend.

Wat is de biologische definitie van een mond? De ontdekking dat zeekomkommers ook via hun achterste voedingsstoffen tot zich nemen illustreert de betrekkelijkheid van wetmatig­heden over de manier waarop lichamen opgebouwd zijn.

Door de mond komt voedsel binnen, door de anus verlaten de restjes de van de buitenwereld afgegrensde darmholte – althans, dat is de gebruikelijke definitie. Zeekomkommers hebben daar geen boodschap aan, ontdekten Amerikaanse biologen. In de aquaria van deze dieren stopten ze radioactief gemarkeerde algen, waarvan ze konden aantonen dat de komkommers ze via de anale organen opnamen.

Deze biologische curiositeit is natuurlijk niet meer dan een voorbeeld van een soort die afwijkt van de evolutionaire mainstream. Evolu­tio­naire selectiedruk zorgt ervoor dat individuen die optimaal functio­neren gemiddeld genomen meer bijdragen aan volgende generaties, dus als consumeren via het poepgat voordeel oplevert kan die eigenschap zich binnen de soort vestigen. Toch is het aardig om de anaal etende komkommers te zien in het licht van de meest fundamentele blauwdrukken van de meercellige organismen: het maag-darmstelsel. Een darm zoals wij hebben was namelijk ooit een upgrade: daarvoor beheerste het model met slechts één opening de soortenmarkt. Ook nu nog zwemmen bijvoorbeeld kwallen rond met één enkele toegangspoort tot hun innerlijke dier. Dat op zich was al een grote verbetering ten opzichte van de compleet holteloze wezens. Een door het lichaam afgeschermde maar toegankelijke ruimte bracht de mogelijkheid om voedsel nog voor opname in de cellen in een voorportaal van het eigen lichaam veilig te stellen.

Na de uitvinding van de verteringsholte was de buisvormige darm een echte doorbraak. Het ontstaan van een tweede gat maakte ons tweezijdig symmetrische dieren met de basisvorm van een donut, of losse rioolbuis, zo u wilt. Eenrichtingsverkeer in die darm maakte het mogelijk de verschillende functies van de darm fysiek te scheiden in bijvoorbeeld mond, maag, dunne en dikke darm.

Absorberen
Zeekomkommers behoren wat betreft hun darmontwerp tot dezelfde groep van modern-mondigen als wij, maar dat betekent nog niet dat ze zich wat hun inwendige organen betreft conform gedragen. Ze halen hun zuurstof namelijk uit het water door via hun anus water te blazen door daarvoor bestemde adembuizen, die weer aftakken van hun darm. Een grote zeekomkommer verplaatst zo per uur naar schatting bijna een liter water. Daaruit absorberen de dieren dus ook nog de eventueel aanwezige algen en voedingsstoffen.

Ook al blijft hun mond de voornaamste locatie van voedselinname, toch lijken de zeekomkommers echt werk te hebben gemaakt van het alternatieve eettraject. In hun adembuizen vonden de Amerikaanse biologen op celniveau specifieke aanpassingen aan het opnemen van voedingsstoffen, waarmee het aannemelijk lijkt dat de dieren ook onder natuurlijke omstandigheden de alternatieve route gebruiken.

Volgens de Amerikanen zijn de zeekomkommers tot nu toe het enige dier met bipolaire eetgewoonten, maar de mens lijkt het trucje ook te kunnen. Omdat de bloedvaten van het rectum niet uitkomen op de poortader is de anus voor sommige medicijnen een gunstige toegangspoort. Na opname uit dat stuk darm ontlopen de werkzame stoffen daardoor een eerste filtratieronde door de lever. Dat orgaan is voor veel geneesmiddelen de belangrijkste plaats van afbraak en verlaagt bijvoorbeeld de in het bloed beschikbare hoeveelheid ingeslikte metoprolol, een hartmedicijn, met zo’n vijftig procent. Een zetpil kan die route omzeilen.

Voor veel stoffen blijft de mond de beste optie: verscheidene mensen die de zeekomkommer­methode gebruikten om alcohol te nuttigen liepen daarbij flinke ontstekingen op aan hun endeldarmslijmvlies.