Speel de Gouden Eeuw

De Gouden Eeuw staat in de schijnwerpers. Een 13-delige televisieserie en een daaraan verwante tentoonstelling in het Amsterdam Museum krijgen lovende kritieken en afgelopen maand lanceerden economisch historici van de Universiteit Utrecht het Spel van de Gouden Eeuw, een game voor iPhone en iPad. Het spel waarin je moet proberen zo rijk mogelijk te worden is gebaseerd op hun wetenschappelijk onderzoek naar de financiële markt van Amsterdam in de zeventiende eeuw.

Denkend aan de ontwikkeling van de financiële markt in Amsterdam, zie ik de VOC, de beurs, tulpen en puissant rijke kooplieden langs mijn blikveld gaan. Het zijn de iconen van de Gouden Eeuw. Vanaf 1585 ontstaat in Amsterdam in rap tempo een rijke financiële markt, met een levendige effectenhandel en moderne staatsschuldtechnieken. Hierbij is het meest aansprekende voorbeeld de VOC, vaak de eerste Naamloze Vennootschap genoemd, die in 1602 met de uitgifte van aandelen 6,4 miljoen gulden binnen haalde. Vennootschappen op zich waren niet nieuw, maar de VOC-aandelen waren publiek verhandelbaar en daardoor ontstond er vanaf 1603 een levendige aandeelhandel. Het VOC-aandeel bleek zo makkelijk te verkopen dat het een geliefd onderpand voor het lenen van geld werd.

De Utrechtse onderzoekers Oscar Gelderblom en Joost Jonker deden uitgebreid onderzoek naar de Amsterdamse haute finance in de Gouden Eeuw maar ze stellen dat de financiële markt omstreeks 1600 ook voor gewone ondernemers van groot belang was. Soepele betalingen, goedkoop geld lenen en ruime mogelijkheden om spaargeld veilig weg te zetten waren minstens zo belangrijk voor het Hollandse succes van de zeventiende eeuw.

Een voorbeeld van zo’n koopman is Hans Thijs, van oorsprong een Antwerpenaar die in 1584 als zelfstandig koopman begon. Uit zijn bewaard gebleven brieven en boekhouding blijkt dat Thijs in 1595 in Amsterdam arriveerde waar hij leer en juwelen verkocht, in schepen investeerde en geld verdiende met de handel in zout, wijn en koper. Vanaf 1598 investeerde hij in de handel op Azië en na 1602 werd hij een van de grootste aandeelhouders in de VOC. Soms maakte hij verlies, maar vaker behaalde hij mooie rendementen, zoals met een partij cognac, die hem een winst van 20% opleverde. In 1611, toen hij bij een ongeluk op de Zuiderzee om het leven kwam, had hij een eigen vermogen van 63.304 gulden, ongeveer 900.000 Euro naar onze maatstaven. Hij begon zijn loopbaan met 2.000 gulden.

Met iemand als Hans Thijs als onderzoeksobject kunnen de onderzoekers conclusies trekken over de financiële ontwikkelingen aan het begin van de zeventiende eeuw. Zo blijkt de aandelenhandel in de VOC de kosten van lenen te verlagen terwijl de stad Amsterdam als een volleerd toezichthouder de financiële ondernemers in het gareel hield. Door zulke ontwikkelingen konden meer mensen deelnemen op de financiële markten en ontwikkelde de economie zich razendsnel.

Gelderblom en Jonker hebben hun onderzoek vertaald in een game voor de Iphone en Ipad om mensen in aanraking te brengen met hun onderzoek, zonder dat ze daarvoor oude archieven of economische theorieboeken hoeven te lezen. In het Spel van de Gouden Eeuw kruip je in de huid van Hans Thijs van 1594 tot 1611. Je handelt met eigen geld, krediet van anderen en moet vooral goed op je huishoudboekje letten. Handel je in bulkgoederen, zoals graan, of luxegoederen zoals diamanten? Of ga je beleggen? Ik deed het in ieder geval een stuk minder dan Hans Thijs, in 1601 was ik failliet.