Arme mensen doen rare dingen. Ze kopen kraskaarten en eindejaarsloten, sparen te weinig en lenen te veel; allemaal gewoontes waar ze nog armer van worden. Dat zou je er bijna toe aanzetten te denken ‘dat het in hun aard ligt’ – dat er, behalve omstandigheden zoals opleiding en sociale omgeving, ook persoonlijke trekjes aan zulke keuzes ten grondslag liggen.

In het tijdschrift Science verscheen de afgelopen maand een artikel dat die gedachte volledig onderuithaalt. Het onderzoek toont aan dat iedereen die een geldtekort heeft, kortzichtiger reageert. Armoede roept een bepaalde gemoedstoestand op die kortetermijngedrag veroorzaakt. Die gemoedstoestand krijg je niet alleen door geldgebrek, maar ook door tijdgebrek. Oftewel, de manier waarop u met deadlines omgaat is net zo onverstandig als de manier waarop arme mensen met een betalingstermijn omgaan.
De onderzoekers brachten deelnemers aan een online spel in een gemoedstoestand van schaarste door sommige deelnemers minder beurten te geven dan andere. De spellen varieerden van een soort Angry Birds, waarin de speler met een katapult en een bomvogel een varkensstapel tot wankelen moet brengen, tot Galgje, waarin de speler een woord moet raden door letters te noemen. Eerst toonden de onderzoekers aan dat arm zijn denkvermogen kost. De rijken zouden na twintig keer letters raden vermoeider moeten zijn en daardoor slechter presteren op een concentratietaak, maar in plaats daarvan presteerden de armen slechter. De armen deden namelijk beter hun best: in het Angry Birds-spel besteedden arme spelers, die maar drie keer per level mochten schieten, meer tijd aan het richten van de dan de rijken, die vijftien keer mochten schieten. Daardoor schoten ze vaker raak.

Tot zover het goede nieuws. De hogere winst die de armen behaalden, sijpelde weg als ze de optie kregen om een beurt extra te ‘lenen’ van de volgende ronde. Een beurt extra kostte twee beurten uit de volgende ronde, het equivalent van 100% rente. Ondanks de hoge prijs leenden de armen twaalf keer zo vaak als de rijken- en dat leverde ze een stevig verlies op. Volgens de onderzoekers was dat te verklaren doordat arme mensen zo gefocused waren op de huidige ronde, dat ze de toekomst uit het oog verloren.

Tijdgebrek had hetzelfde effect. Bij een spelletje ‘5 tegen 5’, waarin een speler bijvoorbeeld de meestgenoemde antwoorden op de vraag “wat neem je mee voor een picknick” moet geven, werd deelnemers tijdens het spelen een glimp getoond van vragen uit de volgende rondes. Rijke mensen, deze keer mensen met meer tijd om na te denken, werden daar aanzienlijk beter van; de armen, onder tijdsdruk, merkten de tips nauwelijks op. Ze kochten zelfs geleende tijd om langer na te kunnen denken over de huidige ronde, zonder dat dat ze iets opleverde.

De onderzoekers stellen dat een gebrek in het algemeen, of het nu geld of tijd is, maakt dat we daarop focussen. Dat gaat ten koste van dingen die minder urgent lijken. Daarom begaan mensen die met deadlines in plaats van rekeningen kampen, eenzelfde type zonde tegen hun eigenbelang. Dat resultaat is niet alleen aardig als kerstgedachte. Het biedt ook allerlei aanknopingspunten voor interventies. Als alledaagse beslissingen slechter worden van geld- of tijdgebrek, moeten zulke beslissingen geen alledaagse beslissing zijn. Als u aan het experiment mee kon doen, zou u misschien liever vóóoor het spel begint de mogelijkheid hebben uzelf te verbieden om beurten te ‘lenen’. Ik koester daarom nu de lage limiet op mijn creditcard. Ik koester zelfs mijn Sciencepalooza-eindredacteur, die streng de deadline bewaakt.