white

Wat maakt een orka, een griend en een mens uniek? Het zijn de enige dieren waarvan de vrouwtjes de menopauze doormaken. Biologen hopen dat het bestuderen van postmenopauzale orka’s kan helpen om de logica van die voortplantingsstrategie beter te begrijpen.

Aangezien evolutionair succes min of meer gelijk staat aan de mate waarin een individu erin slaagt zijn of haar genen in de volgende generatie te laten belanden, lijkt het onlogisch dat een dier zichzelf een einddatum voor de mogelijkheid tot voortplanting zou stellen. Toch is dat wat er bij mensen gebeurt: de menopauze beëindigt alle baarambities.

Over waarom mensenvrouwen na hun vijftigste tot wel veertig jaar zonder nieuwe kinderen te baren doorleven wordt heftig gespeculeerd. Een mogelijke theorie is dat het een onverwacht bij-effect is van onze lange levensduur. De vraag blijft dan bestaan waarom langlevers als olifanten, schildpadden en andere apen wél tot hun dood kunnen blijven werpen. Andere onderzoekers denken daarom dat de menopauze een strategische keuze is: volgens deze zogenaamde ‘oma-hypothese’ vergroten de postmenopauzale vrouwtjes hun evolutionair succes door energie te steken in hun kleinkinderen – wat in de realiteit vaak letterlijk gebeurt in de vorm van chocolade.

Tenslotte is er het idee dat de oude moeders hun jongen ook op volwassen leeftijd helpen: een soort verlengde broedzorg dus.

Voor biologen die het fenomeen menopauze in een natuurlijke populatie willen bestuderen is een van de twee opties dus de orka. Orkavrouwtjes leven soms tot wel negentig jaar, maar raken ergens rond hun vijfendertigste in de overgang.

Door alle beschikbare gegevens van 36 jaarlijkse tellingen van de lokale orkapopulaties voor Amerikaanse en Canadese westkust te analyseren ontdekten onderzoekers dat de dood van moederorka’s geassocieerd is met sterfte van vooral haar mannelijke jongen. Het allerhoogste risico liepen de zonen van postmenopauzale moeders. Als zo’n oudere matriarch het loodje legde schoot het sterfterisico van haar zonen ten opzichte van andere jaren in dat jaar veertien keer omhoog, terwijl haar dochters een slechts zes keer hoger risico liepen.

Volgens de marine biologen die dit drie weken geleden in Science beschreven vormt de sociale structuur van de orka’s de sleutel tot hun menopauze. Het gedrag van de dieren zet een evolutionaire bonus op de voortplantingsstop: doordat ze geen nieuwe jongen meer hoeven te baren en zogen kunnen de matriarchen tijd en energie steken in het vergroten van het voortplantingssucces van hun zonen.

Goedkoop
Orka’s leven in principe hun hele leven in dezelfde groep, waarbij de mannetjes hooguit voor een paar uur de groep verlaten om met vrouwtjes van een andere groep te paren. Een postmenopauzale orkavrouw die haar zonen uit de wind houdt door ze bijvoorbeeld tegen agressieve concurrerende mannetjes te beschermen kan daardoor haar voortplantingssucces in de tweede generatie relatief goedkoop veiligstellen. Een geslaagde bevruchting door een zoon levert op die manier een extra nakomeling op, zonder dat die de eigen groep belast, want de moeder behoort vrijwel altijd tot een andere groep. Die neemt dus verder alle opvoedkundige taken op zich, anders dan wanneer een van haar dochters in de eigen groep zwanger wordt.

Bemoederende orka’s leveren dus een nieuwe ondersteuning voor het idee dat het voordeel van de menopauze zich via de vrouwelijke lijn uitbetaalt. Volgens sommige onderzoekers is de menopauze bij H. Sapiens echter vooral handig voor de oudere mannen. Als moeder de vrouw stopt met voortplanten komt er immers ruimte voor een jonger exemplaar. Misschien moeten de marine biologen hun verrekijkers toch nog eens oppoetsen: mogelijk beginnen ook die orka-opa’s stiekem aan een tweede leg.