Om te begrijpen wat leven is, moeten we verder kijken dan biologie. De sleutel tot het ultieme mysterie ligt in de natuurkunde. Met deze opdracht luidde fysicus Erwin Schrödinger in 1943 een wereldwijde zoektocht in naar de ‘code van het leven’. Vorige week, bijna zeventig jaar later, gaf DNA-pionier Craig Venter opnieuw antwoord op de vraag: ‘wat is leven?’, ditmaal vanuit een 21e eeuws perspectief. “We bevinden ons in het digitale tijdperk van de biologie,” aldus Venter, en de mogelijkheden moeten we ten volste benutten. Hij onderschat echter de toenemende inmenging van politiek in wetenschappelijke ontwikkelingen.

Een luid applaus was er voor de Oostenrijkse fysicus Schrödinger (ook bekend van Schrödingers kat) nadat hij de 400 wetenschappers, studenten en ministers had laten zien dat chromosomen “iets van computerscript-code” moesten bevatten. Hij trad ver buiten zijn vertrouwde fysische werkveld, en hield de biologen voor waarnaar ze moesten zoeken. Leven, aldus Schrödinger, lag besloten in een broncode. Het bleek het startschot voor 70 jaar onderzoek naar die code, het DNA. James Watson – een van de toehoorders – publiceerde tien jaar later met collega Crick de structuur van DNA. Nog eens twintig jaar daarna ontwikkelde Fred Sanger een manier om het DNA af te lezen. En dertig jaar daarna was het er dan: de genetische blauwdruk van de mens. Venter speelde in het laatste bedrijf de hoofdrol, door de “race om het humane genoom” te ontketenen. Gesteund door farmaceutische bedrijven daagde hij de wetenschappers uit die al jaren bezig waren het menselijk genoom te ontcijferen. Uiteindelijk presenteerden ze in 2001 gezamenlijk het humane genoom. Bijna zestig jaar na ‘Schrödinger’.

In dezelfde Exam Hall van het Trinity College in Dublin waarin Schrödinger de vraag “Wat is leven?” beantwoorde, deed Venter vorige week hetzelfde. Op het EuroScience Open Forum (ESOF) vertelde hij over zijn successen; over de race om het humane genoom, over het minimale genoom, en over de transplantatie van synthetisch DNA in een lege bacterie. Die verhalen kennen we. Nieuw was Venters idee dat de biologische code van het leven volledig gedigitaliseerd en naar eigen hand gezet kon worden. Sloeg Schrödinger de brug van fysica naar biologie; Venter wandelde erover terug. Wetenschappers sturen elkaar nu al digitale DNA-codes per email, zo vertelde hij, en activeren die in het lab tot biologisch werkzame producten. Waarom zou dat niet op grotere schaal kunnen, vroeg Venter zich af. In zijn toekomst kan een pandemie snel de kop ingedrukt worden door het benodigde vaccin binnen enkele seconden digitaal over de hele wereld te verspreiden.

Is dit werkelijk een wereldschokkend idee? Voor veel wetenschappers misschien niet. In tegenstelling tot Schrödinger hoefde Venter zijn publiek niet te overtuigen van de haalbaarheid van zijn idee. Integendeel, veel wetenschappers beweren zelfs dat Venter lang niet het meest vooruitstrevend is. Technisch, in ieder geval. Meer dan Schrödinger dient Venter echter rekening te houden met wettelijke en maatschappelijke beperkingen. Kon Schrödinger zijn idee ongegeneerd poneren, bij het idee van Venter rijzen onmiddellijk vragen omtrent veiligheid, kosten en wet- en regelgeving. We hoeven maar terug te denken aan de zaak Fouchier, en de bezwaren voor het rondsturen van codes van virussen en bacteriën van pandemische aard worden gelijk duidelijk. Vanwege een mogelijk risico op bioterrorisme werd viroloog Ron Fouchier bij kabinetsbesluit verboden zijn nieuw ontdekte dodelijke virusvarianten te publiceren of te presenteren. In het scenario van Venter zou iedere wetenschapper ter wereld allang bij de betreffende viruscodes kunnen. Dat gebeurt niet, en dus onderschat Venter de invloed van de politiek op zijn wetenschappelijke toekomstbeeld.

Venter nam de uitdaging aan om Schrödinger te evenaren. Een  idee dat de wereld zou veranderen, dat moest hij presenteren. Maar de wereld is al veranderd, en wetenschap is niet meer uitsluitend gestoeld op nieuwe ideeën. Toch heeft de leiding in het publieke debat over een ondenkbare ontwikkeling genomen, en is hij bezig zijn eigen visie te verwezenlijken. Venit, vidit, vicit.