In 2003 reageerde de wetenschappelijke wereld verbijsterd op de vondst van een nieuwe, kleine mensensoort, Homo floresiensis, gevonden in Laat–Pleistocene lagen in de grot Liang Bua op het Indonesische eiland Flores. Nu, bijna 10 jaar na de ontdekking, is nog lang niet iedereen ervan overtuigd dat het hier om een nieuwe mensensoort gaat.

En dat is ook niet geheel verwonderlijk, want deze tijdgenoot van onze eigen soort zet veel ideëen over menselijke evolutie op losse schroeven. Met een geschatte herseninhoud van 400 cc en een lichaamslengte van hooguit 106 cm lijkt Homo floresiensis recht in te druisen tegen de theorie dat zowel lichaamslengte als hersengrootte gedurende de menselijke evolutie toenamen. Veel critici zijn op basis van deze kenmerken van mening dat H. floresiensis niets meer en niets minder is dan een populatie moderne mensen, al dan niet lijdend aan een of meerdere aandoeningen. De aandoening in kwestie varieert van microcephalie (ontwikkelingsstoornis resulterend in kleine hersenen) en cretinisme (een gebrek aan jodium) tot diverse vormen van dwerggroei (groeistoornis), waaronder het syndroom van Laron (een ongevoeligheid voor groeihormoon).

Inmiddels zijn een groot aantal van deze claims weerlegd. Moderne mensen arriveerden pas rond 4.000 jaar geleden op Flores (Homo floresiensis stierf rond 17.000 jaar geleden uit), en dit sluit uit dat H. floresiensis stiekem een moderne mens zou zijn . Bovendien duidt de aanwezigheid van meerdere individuen over een periode van minstens 50.000 jaar erop dat deze populatie van zogenaamd zwaar pathologische mensen zich aardig wist te redden in een niet al te vriendelijke natuurlijke omgeving. 

Deze maand is er nog zo’n claim weerlegd. In een nieuw artikel in the Journal of Human Evolution heeft Peter Brown korte metten gemaakt met de hypothese dat Homo floresiensis een populatie modern mensen met cretinisme zou kunnen zijn, een idee van de hand van de Australische wetenschapper Peter Obendorf. Volgens Obendorf en de zijnen zijn de kleine lichaamslengte en het kleine brein van H. floresiensis kenmerkende gevolgen van een tekort aan jodium op Flores. Aan de hand van een puntsgewijze analyse van medische literatuur over cretinisme wijst Brown deze hypothese van de hand. Een gebrek aan jodium komt voor onder de bevolking in het binnenland van Flores, maar er is in de medische literatuur geen enkel geval bekend waarbij dat leidde tot een kleine lichaamslengte. Daarnaast laat de medische literatuur zien dat patienten met cretinisme een brein van normale afmetingen hebben, in tegenstelling tot wat Obendorf beweert.

Obendorf haalt ook andere kenmerken van de schedel van Homo floresiensis aan, zoals een ongefuseerde fontanel en verhoogde asymmetrie, die op cretinisme zouden moeten wijzen. Brown, die zelf onderdeel uitmaakte van het opgravingteam in 2003, claimt echter dat de schedel enigszins verdrukt uit de grond kwam en tijdens het opgraven beschadigd raakte. Volgens Brown richten Obendorf en collega’s zich op een klein aantal kenmerken van H. floresiensis die toevallig ook bij cretins voorkomen. Het enige kenmerk dat H. floresiensis wél deelt met cretins is een draaiing in de humerus, een van de botten uit de arm, maar dat komt ook voor bij Homo erectus uit Dmanisi (Georgië).

Het debat over de status en beschrijving van Homo floresiensis is dus verre van bekoeld. Paleo-anthropologen hopen vurig op nieuwe vondsten uit Liang Bua die het debat een nieuwe wending kunnen geven. Maar het stekken van nieuwe takken in de menselijke stamboom gaat lang niet altijd over rozen. Toen in 1856 de eerste resten van Neanderthalers ontdekt werden in het Duitse Neanderdal, waren velen ervan overtuigd dat het hier om een oude Hollander van Marken of Urk of een verdwaalde Mongoolse Kozak ging. Ook Eugène Dubois, de Nederlandse paleontoloog die op Java de resten van Pithecanthropus erectus (nu Homo erectus) vond, werd  bij terugkomst in het geciviliseerde Europa ontvangen met twijfel, hoongelach en soms zelfs ridicule. De geschiedenis herhaalt zich, keer op keer. Het zal nog minstens een generatie duren voordat ook het stof over Homo floresiensis weer is neergedwarreld.

Brown, P. (2012). LB1 and LB6 Homo floresiensis are not modern human (Homo sapiens) cretins. Journal of Human Evolution 62, 201-224