In Nederland beven we bij het zien van boerka’s en bivakmutsen, maar gelukkig snappen ze dat in Den Haag en slaan de hoge heren terug met Wetgeving. Het is anno 2012, en angst regeert. Maar waarom eigenlijk? Hebben we zoveel meer van elkaar te vrezen heden ten dage dan een eeuw geleden? Was ‘vroeger alles beter’, of valt dat tegen?

Met technologische vooruitgang is de reikwijdte van die ene trigger-happy idioot misschien wat breder geworden, maar de daadwerkelijke hoeveelheid ‘gevaarlijke individuen’ neemt in feite steeds verder af. De kans dat hier in Europa een medemens besluit dat jouw leven lang genoeg heeft geduurd is aanzienlijk lager dan een eeuw geleden; in de middeleeuwen was het zelfs 30 keer waarschijnlijker dat je door moord aan je einde kwam. Ook het relatieve aantal oorlogsslachtoffers blijft afnemen vergeleken bij vroeger tijden. Langzaam lijken we liever te worden.

betere engelen
De immer zachtaardiger wordende mens: dat is het onderwerp van het boek ‘The Better Angels of our Nature’ van psycholoog/filosoof Steven Pinker, dat vorig jaar verscheen. Pinker wordt gezien als één van de belangrijkste denkers van deze tijd, en zijn boek werd (op enkele kritieken na lovend ontvangen. Tot in detail beschrijft hij een historische trend van afnemende agressie: we mogen het dan niet zo ervaren, maar statistisch wordt de mensheid steeds vriendelijker. Pinker laat zien dat het gevoel in de ‘gewelddadigste eeuw ooit’ te leven, op niets gebaseerd is. Hedendaags geweld wordt uitvergroot, terwijl genocide van weleer nog wel eens te boek staat als ‘roemrijke overwinning’. Maar met de feiten rijst de vraag: waar hebben we deze harmonie aan te danken?

slimmer
Theorieën over het mysterieuze functioneren van menselijk samenleven bestaan in ieder vakgebied. Noem het ‘sociaal contract’, of verklaar het door de dreiging van hellevuur; feit is dat we het dagelijks leven zonder al te veel bloedvergieten doorstaan. Dit ondanks de agressieve animale instincten die in iedereen in meer of mindere mate aanwezig zijn. Ook Pinker komt met ideeën die deze paradox zouden kunnen verklaren, en gaat daarin nog een niveau hoger dan de meeste gangbare theorieën. Hij haalt er kennis bij uit de geschiedenis, sociologie en biologie, gooit het geheel in een filosofische blender, en trekt daaruit zijn conclusie: we worden gewoon slimmer.

logica
Het gaat volgens Pinker niet om rauwe intelligentie, om hersencapaciteiten die erfelijk zijn en dus blootstaan aan natuurlijke selectie. Genetische optimalisatie van het menselijk ras heeft met deze vorm van slimheid niets te maken. Het draait, volgens Pinker, juist om een continue toename van abstract denken. De mens als soort kent rede, en logica: een redelijk mens wil zelf niet het risico lopen neergesabeld te worden, en doet dat logischerwijs zijn soortgenoten dus ook niet aan. In onze geschiedenis werden we steeds beter voor rede vatbaar, en hoe redelijker we werden, hoe minder gewelddadig.

prefrontale cortex
Pinker redeneert dat, onder andere door onderwijs en wetenschap, de abstracte rede in ons denken gaandeweg een steeds belangrijker plaats heeft ingenomen. De toename (zowel in kwantiteit als kwaliteit) van scholing stimuleerde analytisch denken, en met de opkomst van wetenschap sijpelde ook de kern van de wetenschappelijke gedachtegang door in de samenleving. Neurologische aanwijzingen voor de link tussen moraal en intelligentie zijn er ook: de prefrontale cortex, waar het abstracte denken zich afspeelt, blijkt ook belangrijk voor moraliteit. Abstracte rede groeit nog steeds: volgens Pinker is de belangrijkste oorzaak voor het ‘raadsel van de stijgende IQ-testresultaten’ niet een wonderbaarlijke toename in absolute intelligentie, maar juist in handigheid bij het beredeneren van abstracte vraagstukken. Hoewel de gegevens in Pinkers boek teruggrijpen tot ver voor de middeleeuwen, is het proces dat hij beschrijft dus ook waar te nemen op kortere termijn.

van de troon
Pinkers theorie benadrukt nog iets heel belangrijks: als we het abstracte denken inderdaad kunnen zien als krachtige, oorzakelijke tegenhanger van bot geweld, blijkt daaruit hoe krachtig ‘rede’ is. Zo kunnen we vervolgens met een koele, wetenschappelijke blik naar de cijfers kijken, en zien dat onze kansen op een gewelddadige dood niet in verhouding staan tot de aandacht die we aan die mogelijkheid besteden.

Als redelijkheid ons deze empathische samenleving heeft gegeven, dan kan ze zeker ingezet worden om angst van de troon te zetten. Wellicht is dat de volgende stap, naar nog meer harmonie.

 
Plaatje boven: Steven Pinker, video screenshot.