Afgelopen jaar bleek de multiresistente bacterie Klebsiella pneumoniae in Maasstad Ziekenhuis nauwelijks onder controle te krijgen en vielen er 28 doden. Dit zal helaas de komende jaren vaker gebeuren, niet alleen in Nederland, want resistentie van ziekteverwekkende bacteriën tegen antibiotica neemt alleen maar toe. Antibioticaresistentie (1, 2) is wereldwijd een groot probleem en vele laboratoria werken aan uiteenlopend onderzoek op zoek naar oplossingen. Zo is men bijvoorbeeld naarstig op zoek naar nieuwe antibiotica. En in 2012 kunnen we allemaal meehelpen zoeken door zelf in de bodem te wroeten, liefst op exotische plekken. Dus wie weet krijgt u ooit een antibioticakuurtje van bacteriën meegenomen door uw dochter uit Salou.

In oktober van het afgelopen jaar won prof. dr. Gilles van Wezel van de Universiteit Leiden met zijn team de Academische Jaarprijs, de prijs voor het beste plan om wetenschappelijk onderzoek met een breed publiek te delen. Hij heeft het komende jaar 100.000 Euro om zijn plan uit te voeren. Het plan heet Antibiotica Gezocht!

Gilles van Wezel houdt zich bezig met de zoektocht naar antibioticum-producerende bacteriën. Antibioticum-producerende bacteriën, dat klinkt nogal suïcidaal; antibiotica zijn er toch om bacteriën te doden? Het van oudsher bekendste antibioticum -penicilline- komt inderdaad uit een schimmel, maar de meerderheid van de huidige antibiotica komt toch echt uit bacteriën. Dit zijn zogenaamde actinomyceten, bacteriën die mede zorgen voor de heerlijke geur van bosgrond. Actinomyceten vormen net als schimmels een dradennetwerk (mycelium) in de bodem, waarmee ze voedsel uit de grond halen. Als het voedsel opraakt, vormen ze via een ingewikkeld proces sporen, die de barre tijden kunnen doorstaan en op gunstigere plekken weer kunnen ontkiemen. Bij het maken van de sporen eet de actinomyceet als een ware kannibaal een deel van zijn dradennetwerk op. Er komen dan voedingsstoffen vrij en andere bacteriesoorten komen daar graag van mee-eten. Om deze uitvreters tegen te houden ontpopt de actinomyceet zich tot bacteriedoder, hij produceert antibiotica.

Uit één theelepeltje tuinaarde kunnen al tientallen antibioticumproducerende actinomyceten worden geïsoleerd. Die kun je testen en hopen dat je nieuwe bacteriën en nieuwe antibiotica vindt. Dat is een hele hoop werk en daar heb je handen voor nodig. De Academische Jaarprijs zetten Van Wezel en collega’s daarom deels in voor een ‘crowdsourcing’ project, waarbij het publiek kan helpen met echt wetenschappelijk onderzoek. Dit wordt ook wel citizen science genoemd. De onderzoekers hebben een practicum voor scholen ontwikkeld waarmee leerlingen uit aarde antibioticum-producerende bacteriën kunnen isoleren. Vindt een klas ze, dan kunnen ze de bacteriën opsturen naar leiden voor verder onderzoek. Vooral grond meegenomen van een spannende vakantiebestemming is kansrijk, daar kunnen nog wel eens onbekende bacteriën bij zitten.

Op het lab bij Van Wezel zoeken ze ook naar deze bacteriën, maar op een net iets andere manier. Daar onderzoeken ze of al bekende bacteriën, onbekende antibiotica kunnen produceren. Het blijkt namelijk dat veel actinomyceten verschillende antibiotica kunnen produceren, maar het vertikken. In Leiden hebben ze de genetische rem hierop ontdekt en kunnen die in het lab verwijderen door toevoeging van bepaalde suikers. Hiermee staat de weg open naar de productie van allerlei ‘slapende’ antibiotica.

Hoe de nieuwe antibiotica ook ontdekt worden, ze zullen eerst nog getest moeten worden tegen beruchte multiresistente ziekteverwekkers; maar als ze die ontgroening doorstaan dan heb je ook wat. Beide methoden leveren hopelijk snel nieuwe antibiotica op, want we zitten erom te springen. Het practicumpakket doet daarbij iets unieks: het laat het nijpende probleem van multiresistente bacteriën zien, en tegelijkertijd gaan we zelf mee op zoek naar een oplossing.