‘Dan wil ik u graag over 6 maanden terugzien.’ Bij de zorg voor chronisch zieken laten artsen vrijwel altijd hun patiënten regelmatig terugkomen, na een maand, zes maanden of zelfs een jaar. Of die gewoonte ook echt betere zorg oplevert lijkt nooit goed te zijn uitgezocht.

Wie ziek is, gaat naar de dokter; wie gezond is, blijft er weg. In een ideale wereld komen mensen alleen naar een arts wanneer daar medisch gezien noodzaak toe is, om daar de behandeling te krijgen waarvan is bewezen dat die het beste resultaat oplevert.

In de praktijk zien dokters ook regelmatig patiënten die op dat moment geen medische interventies nodig hebben: hun ziekte is verdwenen of hun klachten zijn stabiel, de dosis van hun onderhoudsmedicatie is prima en de medische wetenschap heeft nog geen bewezen betere behandelmethode voor hun problemen opgeleverd. Geen wonder dat er vrijwel ieder spreekuur een patiënt niet komt opdagen.

Het plannen van jaarlijke controleafspraken leidt tot het tafereel dat patiënten bij de secretaresse een consultdatum toegewezen krijgen die minstens 6 maanden in de toekomst ligt. ‘U wordt dan bij de professor verwacht op 12 december 2012 om kwart over elf, schikt dat?’

Planningshorizon
Dit soort gesprekken over data die ver voorbij mijn planningshorizon liggen riepen bij mij de vraag op of de medische wereld eigenlijk ooit heeft uitgezocht of mijn patiënten echt baat hebben bij het maken van vaste vervolgafspraken. Waarom laten we een chronische leverpatiënt iedere zes of twaalf maanden terugkomen zonder dat daar in gerandomiseerde studies het nut van is aangetoond, en hebben tandartsen ooit bewezen dat halfjaarlijkse controles behalve geld ook minder gaatjes opleveren?

Een (om tijdswille beperkte) zoektocht door de medische vakliteratuur leverde geen direct bewijs voor het nut van vervolgafspraken op, maar ik ontdekte wel dat verschillende onderzoeksgroepen de laatste jaren geëxperimenteerd hebben met het bij de patiënt leggen van een deel van de verantwoordelijkheid voor de planning van hun eigen zorg. Hoewel deze studies niet primair het nut van vervolgafspraken onderzoeken geven ze wel een inkijkje in de (on)schadelijkheid van het niet op gezette tijden naar het ziekenhuis terugkeren.

Een voorbeeld: een Britse groep maag-darm-artsen verdeelde 19 behandelcentra in twee groepen, waarbij zo’n 250 patiënten met een ontstekingsziekte van de darm in de ene groep zelf een deel van het management van hun eigen ziekte overnamen. De controlegroep kreeg traditionele zorg. De zelfsturende groep patiënten kreeg een handboek mee naar huis waarin onder andere stappenplannen stonden over beslissingsmomenten van hun behandeling, maar stonden verder geheel vrij om naar eigen goeddunken afspraken te maken op de poli.

Tevreden
Na een jaar hadden de ‘zelfregulerende’ patiënten gemiddeld één afspraak op de poli minder gehad. Verder was er geen verschil tussen de groepen: hun ziekte was uit medisch oogpunt voor zover te beoordelen even goed behandeld, beide groepen waren even tevreden over de zorg en bezochten vrijwel even vaak per jaar hun huisarts.

Voor deze specifieke darmziekten leken flexibele en door de patiënt op basis van zijn klachten gestuurde controle-afspraken dus minstens even goed te werken als een rigide ingepland schema. Voor de patiënten zelf leverde het misschien zelfs voordeel op: ze konden bij het opspelen van hun ziekte direct een afspraak plannen zonder langs hun huisarts te moeten, kregen meer zelfinzicht over hun ziekte waardoor ze mogelijk hun levensstijl beter konden aanpassen en zouden als dit systeem de norm werd wellicht minder consulten bij hun zorverzekeraar hoeven te declareren.

Voorzover ik kan beoordelen is het voor veel ziekten op dit moment totaal onbekend of het regelmatig op controle komen, ook wanneer er geen veranderingen in het klachtenpatroon zijn, echt zinvol is. Het zou mooi zijn als medisch onderzoekers de fundamentele vraag, zonodig per afzonderlijk ziektebeeld, in goed gerandomiseerde studies zouden uitzoeken: welke manier van langetermijnzorg levert voor de patiënt het medisch beste resultaat op?