lynnmargulis

Afgelopen dinsdag overleed biologe Lynn Margulis nadat een hersenbloeding vorige week haar intensieve leven een halt toeriep. Een huwelijk met rockster/astronoom Carl Sagan, filosofieën met James Lovelock over onze levende planeet Gaia, een eindeloze stroom aan out-of-the-box theorieën waar ze vooral om werd uitgelachen, maar uiteindelijk ook vereerd: Lynn Margulis zal vooral in de herinnering blijven als grondlegger van de endosymbiosetheorie, die nu één van de zuilen is waar de hedendaagse biologie op rust.

In 2009 was zij in Portugal en had ik de gelegenheid haar te interviewen. Hieronder – vertaald naar het Nederlands – is het artikel dat volgde uit het gesprek dat ik toen met haar had.

* * *

Laat je microscoop voor wat hij is, en vergroot de schaal van je perceptie. De grand dame van de endosymbiosetheorie en de Gaia-hypothese, Lynn Margulis, ziet het leven vanuit een heel ander perspectief. Ze gebruikt eenheden van biljoenen jaren met evenveel gemak als wij onze dagen in uren meten, en neemt ons zo ver de ruimte in tot we onze planeet als één geheel bekijken kunnen: “Het is Gaia.”

De Gaia-hypothese, het geesteskind van James Lovelock en verder ontwikkeld door hem en Margulis in de jaren 60, stelt dat ‘leven’ een planetair fenomeen is. Het ziet de aarde als één levend systeem, en de chemische onbalans die het veroorzaakt beschouwt de hypothese als de voetafdruk van het leven. “De Gaia-hypothese is een heel creatief idee: het leidt tot heel veel andere theorieën.” Margulis tekent een beeld waarin de schoonheid van de levende aarde en de onvermijdelijke veranderingen daarin centraal staan. Hier, ook, is waar zij en Lovelock twee verschillende kanten op gaan. Waar hij veranderingen in het milieu ziet die het leven op aarde drastisch zullen beïnvloeden, en ons oproept ze tegen te gaan, ziet zij deze veranderingen als onvermijdelijk.

“Net als alle individuen ooit dood gaan, zo zullen soorten ook verdwijnen. Niet één soort die op dit moment op aarde leeft was er in het Cambrium, en dat is maar 542 miljoen jaar geleden. Zoogdiersoorten leven zelfs nóg korter. De vraag is niet of we zullen verdwijnen, maar hoe. Ja, als je depressief wordt van je eigen dood, dan is dit ook om depressief van te worden.”

Dit zijn de gevolgen van Darwins beroemde theorie: leven evolueert, natuurlijke selectie verwijdert, en schaal maakt hier niets uit. “Het einde van de mens als soort is onbetwistbaar, de vraag is op wat voor manier dit gebeuren zal. Mensen zien oorlogen niet als een proces van uitschakeling. Mensen praten over politiek alsof het de wil is van de leiders, maar het is slechts een deel van het eliminatieproces dat we altijd al hebben ingezet als populaties te groot werden. Vanaf het moment dat we steden hadden kregen we legers, belegeringen, kannibalisme, en al dat soort schitterende dingen, want het ging om overleven, of niet.”

Ze voorspelt dat onze immer groeiende populatie ervoor zal zorgen dat mensen alleen maar vijandiger worden naar elkaar. Daarnaast is het feit dat we primaten zijn ook geen goed voorteken: “Het is waarschijnlijk dat wij als soort zullen uitsterven zonder nakomelingen na te laten. Primaten zijn niet erg goed in het krijgen van nakomelingen, en antropocentrisme heeft ons in leven gehouden.” Ze legt uit: “In het boek ‘The Spirit in the Gene’ vraagt Reg Morrison zich af waarom er zes miljard menselijke individuen zijn, en maar zes duizend chimpansees, ondanks het feit dat 99.9% van het DNA identiek is. Zijn antwoord heeft te maken met ons gedrag. Het gedrag van vermeende onoverwinnelijkheid in jonge mannen, het ongebreidelde idee dat je alles kan doen, alles overwinnen, iedereen insemineren, dat is een waanidee, en waan brengt ons meer mensen.”

“Daarnaast is het zo dat organismen meestal in hun omgeving blijven, en er afhankelijk van zijn. Als je een organisme wil doden moet je de omgeving veranderen. Maar mensen gaan naar Antarctica, proberen er tropisch Afrika van te maken, en het lukt ze nog ook. Ze zetten de verwarming aan, bomen in de huiskamer, en de pool is ineens tropisch. Deze eigenschap, intensief de omgeving veranderen voor het nut van het dier, is extreem ongebruikelijk, en als je je afvraagt wat mensen doen wat andere primaten niet doen: dit is het.”

Maar hoewel Margulis gelooft dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor hun veranderde omgeving, is ze sceptisch. “We weten al vijftig jaar dat de temperatuur omhoog gaat, de grafieken zijn duidelijk, maar het idee dat we hier wat aan kunnen doen, daar scheiden onze [Margulis' en Lovelocks, red.] wegen. Deze man is de meest ondeugende, originele wetenschapper waarmee ik ooit heb gewerkt, en hij heeft er nooit volledig naast gezeten. Maar ik deel zijn politieke meningen niet. Hij denkt dat er veel meer aan gedaan kan worden, en dat is zijn mening, dus daar moet je tenminste naar luisteren. Maar ik deel hem niet.”

 

Foto boven: Lynn Margulis bij de Fundação Calouste Gulbenkian in Lissabon (2009). (c) Barbara Vreede