Al jaren zijn wetenschappers en bedrijven naarstig op zoek naar een manier om stamcellen in een petrischaal te genereren. Onder de juiste condities gekweekt kunnen stamcellen uitrijpen tot ieder mogelijke lichaamscel, en de grootste hoop van deze techniek is om chronische en ongeneselijke ziektes zoals diabetes, Alzheimers en Parkinson te kunnen behandelen. Het idee is dat stamcellen bij een patient worden ingebracht en dan de kapotte cellen zullen vervangen. Men heeft in de afgelopen jaren geleerd hoe uit deze stamcellen verschillende celtypes te maken: spier, hart, etc. Echter, het verkrijgen van stamcellen is de crux. Ze moeten lichaamseigen zijn om afstoting door het immuunsysteem te voorkomen, en je kunt ze niet zo maar uit organen halen. Vandaar het idee om stamcellen in de petrischaal te maken. Een recente studie helpt weliswaar om dichterbij het doel te komen.

Twee strategieën om stamcellen te maken

De eerste mogelijkheid is om stamcellen te maken uit een volwassen cel zoals een huidcel.  Deze cellen kan men door speciale genen aan te zetten weer terug laten differentiëren tot een stamcel. Of deze cellen daadwerkelijk gebruikt kunnen worden voor therapieën is echter nog niet duidelijk. De andere strategie is om een eicel te nemen, en daar het DNA te vervangen met DNA afkomstig uit een cel van de te behandelen patiënt. Dat werkte voor een aantal diercellen, maar met de menselijke eicel lukte het vooralsnog niet.

Een stap vooruit

Vorige week is in het wetenschappelijk blad nature gepubliceerd dat het toch gelukt is om stamcellen te maken volgens deze laatste methode, al is het met een kanttekening. Een groep wetenschappers uit New York is erin geslaagd om nieuw DNA van een andere cel in een eicel te zetten, en deze eicel deelde zich tot 70-100 cellen, verder dan ooit gelukt is in een lab. Van deze klomp cellen kan men stamcellen genereren, en die zou men voor therapieën kunnen gebruiken. Echter, de onderzoekers hebben het originele DNA van de eicel niet verwijderd voordat het nieuwe DNA werd ingebracht, en dus heeft de cel nu 3 in plaats van 2 kopieën van alle genen. Hiermee wordt de medische toepassing van de cellen onmogelijk gemaakt. Toch is het een doorbraak: dit onderzoek laat zien waarom eerdere pogingen niet lukten. Het originele DNA was bij eerdere pogingen altijd uit de eicel verwijderd en hiermee misschien ook bepaalde structuren die cruciaal zijn voor de latere celdelingen. Het onderzoek naar stamcellen heeft met dit artikel een nieuwe impuls gekregen.

De kanttekeningen

De bezwaren van stamcelonderzoek en definitie van leven zijn elders uitgebreid besproken en zullen hier buiten beschouwing worden gehouden. Hoe de wetenschappelijke en medische gemeenschap aan voldoende eicellen moet komen is echter een onbelicht probleem.

450 eicellen

Ondanks dat een vrouw tijdens de geboorte 1 miljoen eicellen heeft, halen er maar 450 cellen in het hele vrouwenleven de eisprong - alle anderen sterven af. De eisprong is zeer strikt gereguleerd, en er komt maandelijks normaliter maar 1 eitje vrij. Voor in vitro fertilisatie (IVF) wordt de afgifte van eicellen met hormonale behandelingen gestimuleerd, maar ook dan zijn het er meestal niet meer dan 10. Voor onderzoek aan stamcellen ondergaan de vrouwen dezelfde behandeling – het materiaal voor onderzoek is dus zeer beperkt. De boven besproken studie is daar een goed voorbeeld van: 16 vrijwilligers droegen in totaal 270 eieren bij.

Regelgeving

De hormonale behandeling is voor de vrouwen zowel fysisch als psychisch zwaar en is niet zonder risico’s. In de meeste landen ontvangen vrouwen daarom ook alleen een vergoeding en wordt geen extra bedrag uitbetaald om zo een goede afweging te bevorderen. Wat de wetgeving betreft omtrent het gebruik van eicellen of embryo’s voor stamcelonderzoek heeft trouwens ieder land zijn eigen afspraken. In Nederland is de Embryowet van kracht. Deze wet laat weliswaar wetenschappelijk onderzoek toe voor overgebleven eicellen, maar verbiedt het maken van een kloon (dus het inbrengen van DNA zoals boven beschreven). Mijn inziens zouden deze cellen – uiteraard alleen met toestemming van de donor – een uitstekende bron voor het stamcelonderzoek vormen.

Haalbaar in grote schaal?

Ervan uitgaande dat de problemen omtrent de eerste stappen van stamcelgeneratie worden overwonnen, heeft deze therapie dan kans op toepassing op grote schaal? Technisch zal het misschien wel mogelijk zijn. Ik acht het grootste probleem de beperkte hoeveelheid eicellen die ter beschikking zullen zijn. Interessant genoeg slaan sommige vrouwen tegenwoordig hun eicellen op met het oog op IVF behandelingen op latere leeftijd (zie hier). Wie weet slaan ze hiermee misschien twee vliegen in één klap en maken ze met hun eicellen ook een toekomstige stamcelbehandeling mogelijk.