Sinds begin dit jaar hebben we – live aan de buis gekluisterd – een explosie aan opstanden in Noord-Afrika en het Midden Oosten meegemaakt. Zo gek zijn die ongeregeldheden op het eerste gezicht niet, het gaat immers om landen waarvan de bevolking in de greep wordt gehouden door lieden die democratie alleen kennen in de vorm van geënsceneerde verkiezingen. Maar, waarom heeft die onderdrukking pas dit jaar tot deze kettingreactie aan opstanden geleid? Wat heeft ervoor gezorgd dat de bevolking juist nu over de rooie is gegaan en hadden we die opstanden van te voren kunnen zien aankomen?

Klimaat als breekpunt
Kortom, welke factoren zorgen ervoor dat een bevolking niet langer de situatie accepteert waarin ze zich al langere tijd bevindt, soms al generaties lang, en met gevaar voor eigen leven de barricaden opgaat? Eén zo’n factor zou een drastische verandering in het klimaat kunnen zijn. Tot 2009 was bewijs hiervoor vooral anekdotisch. Ook na het verschijnen van onderzoek dat stelde dat de aanvang van een aantal burgeroorlogen in Afrika samenviel met een grote temperatuurtoename bleef een groep experts zeer sceptisch tegenover dit idee staan. De nieuwsgierigheid was echter wel gewekt, met nieuw onderzoek als gevolg.

Afgelopen week werden de resultaten van dat nieuwe onderzoek in Nature gepubliceerd. Het uitvoeren van experimenten ligt lastig met dit soort onderzoek; je verandert immers niet zomaar even de temperatuur van een paar landen en gaat dan op geweld zitten wachten. De onderzoekers keken daarom naar geweldsuitbarstingen met meer dan 25 doden in de periode 1950-2004 in landen rond de evenaar die het meest onderhevig zijn aan weersveranderingen en vooral temperatuurschommelingen veroorzaakt door het El Niño effect. Het onderzoeksteam bekeek 234 geweldsuitbarstingen en vond dat in ‘El Niño’ jaren de kans op zo’n uitbarsting twee keer zo hoog was (een toename van 3% naar 6%).

Voedselprijsstijging
Een mooi verband, maar is het werkelijk de temperatuursverandering die de mens tot opstand drijft of is er een ander bijkomend effect die tot het breekpunt kan leiden? Een tweede studie lijkt een beter inzicht te geven. Het New England Complex Systems Institute (NECSI) analyseerde over de laatste zeven jaar de relatie tussen de prijsstijging van voedsel en het vóórkomen van opstanden en sociale onrust. In die periode kwamen twee pieken in de voedselprijs voor; de eerste vond plaats in 2008 en sinds begin dit jaar zitten we in de tweede piek. In 2008 vonden meer dan 60 voedselrellen plaats in 30 landen, met meerdere doden tot gevolg. Na het terugvallen van de prijzen namen de rellen ook af, tot begin dit jaar weer een piek volgde. Uit het onderzoek blijkt dat de kans op sociale onrust vooral toeneemt als de prijzen uitstijgen boven een waarde van 210 op de FAO (Food and Agricultural Organization of the United Nations) index. Volgens de laatste meetwaarde in juni staat de index momenteel op 234 punten, 39% hoger dan dezelfde periode vorig jaar. Voedsel is daarmee nog nooit zo duur geweest.

Dat er sociale onrust aan zat te komen had dus kunnen worden voorspeld en dat deden de onderzoekers dan ook. In december, voor het uitbreken van de onlusten, stuurden ze de Amerikaanse regering een voorloper van het bovenstaande onderzoek met de waarschuwing dat er onder invloed van de hoge voedselprijzen onrust in de lucht zat. Dat ze niet als enige de bui al zagen hangen blijkt wel uit het feit dat verschillende landen, waaronder China, al sinds eind vorig jaar de prijs van voedsel kunstmatig laag proberen te houden.

Speculatie en biobrandstof
De oorzaak van alsmaar stijgende voedselprijzen lijkt gemakkelijk te duiden; er zijn een toenemend aantal mensen op aarde, die steeds meer te besteden hebben, en de vraag naar voedsel drijft de prijs op. Maar volgens de onderzoekers van NECSI zijn er twee veel belangrijkere oorzaken aan te wijzen. Ten eerste stuwt speculatie de prijzen van commodity’s tot ongekende hoogte. Banken en de OESO spreken dit tegen, maar NECSI zegt binnenkort met onderzoeksresultaten te komen die wel degelijk bewijzen dat er een verband is. Ten tweede drijven de enorme subsidies in de VS, die erop gericht zijn mais uit de voedselketen te halen om het vervolgens om te zetten tot biobrandstof, de prijzen gestaag op. Volgens de onderzoekers zal de voedselprijs, als er niet wordt ingegrepen, ergens tussen 2012 en 2013 permanent boven de 210 op de FAO index uitstijgen ‘wat het gevaar met zich meebrengt dat sociale onrust zich verder over de wereld zal verspreiden’.

Dat is geen malse voorspelling (zie bijvoorbeeld ook hoe het instituut conflicten tussen bevolkingsgroepen hoopt te kunnen voorspellen). Als we daarbij bedenken dat klimaatverandering in de komende decennia voor een stijgende temperatuur zal zorgen en daarmee de voedselvoorziening op kwetsbare plekken nog meer in gevaar brengt, dan zitten we aan een mooie portie doemdenken van de bovenste plank. De vraag is wie er nog zit te wachten op zulke wetenschappelijke voorspellingen. Klimaatdoemscenario’s doen ook al jarenlang de ronde maar er serieus beleid op baseren staat gelijk aan politieke zelfmoord en dus wordt het liever achterwege gelaten. Dat wordt dan maar duimen dat het allemaal wel los zal lopen.