Van mijn studie herinner ik me vooral de colleges parasitologie. Daar hoorde ik fascinerende verhalen over parasieten die op natte rijstvelden via de huid het lichaam binnendringen en zich daar een weg banen naar je oogbol, alwaar je ze zelf kunt zien zitten. Of parasieten van bijna een halve meter lang, die alleen uit je lichaam verwijderd kunnen worden door ze centimeter voor centimeter voorzichtig om een stokje te draaien. Het verhaal van de parasiet Toxoplasma gondii is een stuk minder gruwelijk, maar daardoor niet minder spectaculair. T. gondii is de veroorzaker van toxoplasmose, dat bijvoorbeeld bij zwangere vrouwen tot spontane abortus kan leiden.

Toxoplasmose is wijdverbreid: bijna een derde van de wereldbevolking is seropositief voor T. gondii. Behalve het gevaar voor zwangere vrouwen hebben de meeste geïnfecteerde mensen geen noemenswaardige klachten. Echter, in combinatie met een verminderde weerstand kan Toxoplasmose ernstige problemen veroorzaken zoals ooginfectie en lever- en miltvergroting. Verder laat een aantal studies een verhoogd risico voor schizofrenie, epilepsie en dwangneuroses zien. Dat Toxoplasma een hersenaandoening kan veroorzaken lijkt misschien verrassend, maar is uitgebreid onderzocht bij een ander gastheer van de parasiet: de rat

Afhankelijk van z’n levenscyclus gebruikt T.gondii twee soorten gastheren. De kat is de meest belangrijke: die wordt door de eencellige gebruikt om zich voort te planten. Dat gebeurt door in de ingewanden van de kat eitjes af te zetten, die vervolgens via kattenpoep verder worden verspreid. De tweede gastheer kan bijna elk warmbloedig dier zijn, maar vooral muizen en ratten pikken de eitjes op van de grond. De parasiet komt vervolgens via het bloed in onder andere de hersenen van de gastheer terecht.

Om de cyclus compleet te maken moet T. gondii weer in de kat terecht komen. Hiervoor heeft de parasiet een vernuftige truc in petto: muizen en ratten die besmet zijn met Toxoplasma lijken minder bang voor katten, sterker nog, ze zoeken katten zelfs op. Ze zijn daarmee een gemakkelijk prooi voor het roofdier, en de parasiet krijgt zo een enkeltje kat cadeau. T. gondii is dus in staat het gedrag van muizen en ratten in zijn voordeel te beïnvloeden – maar hoe gebeurt dit precies?

T.gondii manipuleert het gedrag van ratten op een heel specifieke manier. In een recente publicatie in PloS ONE laten wetenschappers van Stanford University zien dat wanneer geïnfecteerde ratten worden blootgesteld aan kattenurine, het hersendeel waarin seksuele aantrekking zetelt, wordt geactiveerd. De rat denkt blijkbaar dat kattengeur, waar hij normaalgesproken van op de vlucht zou slaan, afkomstig is van een potentiële partner. Met recht een rattenstreek.

Het exacte mechanisme is nog niet ontrafeld, maar een idee hebben de wetenschappers wel: eerder onderzoek vond namelijk ook een sterk verhoogd niveau van dopamine, een neurotransmitter betrokken bij beloning en het maken van beslissingen, in de hersenen van de rat. Als de receptor voor dopamine in de rat op non-actief wordt gesteld, is het miraculeuze effect van de parasiet ineens verdwenen, en is kattenpis gewoon weer kattenpis. Dat dopaminebeïnvloeding inderdaad de sleutel zou kunnen zijn voor deze gedragsmanipulatie wordt verder gesteund door de vondst van een gen in het genoom van de parasiet, dat codeert voor een belangrijk eiwit in het dopamineproductieproces.

Terug naar de mens. Dopamine maakt ons misschien niet krols als we kattenpies ruiken maar verhoogde dopamineniveaus worden wel geassocieerd met aandoeningen als schizofrenie en dwangneuroses. De inzichten uit Stanford zullen dus zeker van pas komen bij toekomstig onderzoek naar de link tussen deze aandoeningen, en Toxoplasma.