Dinsdagavond presenteerde VPRO Tegenlicht een primeur, en Sciencepalooza was erbij: een documentaire die speciaal voor de iPad is gemaakt. Hoewel de documentaire veelbelovend is gaat het TouchDoc concept de wereld waarschijnlijk niet blijvend veranderen.

De publiciteit was goed: zo’n 300 mensen verzamelden zich in het Amsterdamse Pakhuis de Zwijger om te zien welke innovatie de VPRO nú weer ging presenteren. Het saai kaderdenken dat zo veel andere omroepen kenmerkt kun je ze niet verwijten: als echte wetenschappers hebben ze dit experiment van het eerste idee tot de uiteindelijke uitzending aanstaande maandagavond (Nederland 2, 21:00 uur) systematisch uitgevoerd.

De iPad was nog niet eens verkrijgbaar, maar zodra het nieuwe platform door Apple als concept gelanceerd was besloten de uiteindelijke makers van wat ze nu de eerste TouchDoc hebben genoemd om te verkennen of het mogelijk was de iPad complementair te gebruiken bij een reguliere documentaire over de manier waarop computers het financiële systeem controleren. Met de iPad op schoot kijken naar de TV: deze twee-schermen aanpak gaat volgens de documenatairemakers heel groot worden.

De documentaire onderzoekt hoe de aandelenhandel beïnvloed wordt door autonoom handelende computers die volgens bepaalde in hun software vastgelegde regels aandelenpakketten aan- en verkopen. Dat was al een hot topic, maar kwam nog tijdens het maken van de TouchDoc extra in de belangstelling te staan omdat de geautomatiseerde beurshandel op 6 mei 2010 tot de flashcrash leidde, de sterkste daling op Wall Street ooit, zonder dat daar rationeel gezien aanleiding toe was.

Dramatisch onspectaculair

De makers laten zien hoe je op de iPad zelf door de koersdata heen kunt scrollen. ‘Hier verdampt bijna 1000 miljard dollar binnen een paar minuten. We wilden de kijkers zelf kunnen laten voelen hoe dramatisch onspectaculair dat er uiteindelijk uitziet als je naar de rauwe getallen kijkt.’

Hoewel de App er mooi en best informatief uitziet lijkt de uiteindelijke uitvoering toch vooral een relatief conservatief compromis waarbij de nieuwe informatiedrager het aflegt tegen de vertrouwde beeldbuis. De TouchDoc is misschien een catchy gadget, maar in de hybride TV-iPad vorm geen winnend concept, zeker niet omdat het binnenhalen van de 625 MB grote App niet stante pede tijdens de uitzending zal lukken.

‘We wilden de kijkervaring ook niet té actief maken, dus hebben gekozen voor een ondersteunende en verdiepende functie van de iPad, gekoppeld aan een redelijk conventionele, chronologische documentaire. Het verhaal over de electronische systemen achter Wall Street is heel complex, en we wilden wel dat mensen zelf onderzoeker zouden worden, maar dat ze niet zouden verdwalen.’

Fundamenteel dilemma

De toegevoegde waarde van de iPad wordt ondanks de flashy presentatie niet helemaal duidelijk. Bovendien blijkt het gebruik van de iPad kleven naast technische problemen (de processor is vrij traag en veel specificaties zijn geheim) ook fundamentele dilemma’s op te leveren: moet je jezelf als publiek gefinancierde omroep bijvoorbeeld wel afhankelijk maken van een aspirant-monopolist als Apple?

‘Uiteindelijk moesten we de App aanbieden om hem voor de App Store goedgekeurd te krijgen’, vertellen de makers. ‘In de documentaire gaat het ook over de koers van Apple, en over de eventuele effecten daarop mocht Steve Jobs overlijden, dus dat was wel heel eng. Je moet er niet aan denken dat zij na al die moeite die we erin hadden gestoken de App zouden weigeren.’

Het idee van een iPad documentaire lijkt dus eerder onverstandig dan revolutionair, de documentaire zelf is zeer zeker de moeite waard. Het is een echt mooi onderzoeksjournalistiek verhaal waarin niet alleen naar de oorzaak van de flashcrash wordt gezocht, maar waarin ook nog goed te zien is hoe geen van de betrokken beurswaakhonden enig idee heeft (of wil hebben) over de precieze manier waarop de beurs op 6 mei ontspoorde.

Het aandeel Accenture implodeerde bijvoorbeeld in enkele minuten van 41.72 dollar tot 0.01 dollar. Dat ligt aan de manier waarop computeralgoritmes de handel beheersen, denkt een van de commentatoren: ‘Het lijkt vrijwel uitgesloten dat die idioot lage koers op een andere manier is veroorzaakt dan door het ontsporen van automatische aandelenhandelprogramma’s.’

Vanavond, 21:00 Nederland 2: VPRO Tegenlicht documentaire: TouchDoc Money & Speed; Inside the Black Box