Roept Berlusconi met zijn immorele gedrag zijn ondergang over zich af? Vier recente wetenschappelijke publicaties over leiderschap laten zien wat hem bezielt, en waarom zijn dagen als premier geteld zijn.

Wat bezielt Berlusconi om te liegen en de politie om te kopen?
Macht corrumpeert. Maar niet elke machthebber belt de politie om vrijlating te eisen voor een minderjarig meisje, genaamd Ruby Hartenbreker, zogenaamd omdat het kleindochter van Mubarak is. Nicole Mead van de Universiteit van Tilburg heeft uitgezocht wanneer macht precies corrumpeert (http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=buy.optionToBuy&id=2010-14095-001). Uit een experiment blijkt dat dominante leiders vooral eigengereid worden als hun positie in het gedrang is. En roerige tijden zijn het zeker voor Berlusconi. Afgelopen zomer verstootte hij kroonprins Gianfranco Fini uit zijn partij, waardoor hij nu geen meerderheid in het parlement meer heeft. In het groepsexperiment van Mead uitte de corruptie zich in het achterhouden van informatie die het groepsdoel dient maar de macht van de leider ondermijnt. Ook sloten corrupte leiders hun vakkundige medespelers uit. Berlusconi deed allebei: hij promoveerde de politiecommissaris die Ruby vasthield weg om hem te laten zwijgen.

Waar komt die hang naar jonge vrouwen van hem vandaan?
Berlusconi heeft de neofascistische Fini in de publiciteitsoorlog wat gevoelige steken toegebracht. Het winnen van een competitie verhoogt bij de winnaar het testosteronniveau. Zo was al bekend dat Amerikaanse kiezers die op Obama hadden gestemd, na de verkiezingen een hoger testosteronniveau hadden. Vorige maand bleek uit onderzoek dat die testosteronniveaus ook in daden zijn omgezet: Google Trends documenteerde direct na de overwinning van Obama een stijging in het aantal keren dat er in democratische staten werd gezocht op ‘tits’ en ‘xvideos’. Als premier van Italië kijk je geen pornovideos, maar organiseer je na een overwinning een bungabungafeestje.

Waarom ziet hij zelf niet in dat hij nu te ver gaat?
Misschien ligt hij wakker van de peilingen. Misschien zijn het de nachtelijke seksfeestjes. Maar uit een Noors experiment met militaire leiders bleek dat slaapgebrek hun morele oordeelsvorming aantast. In plaats van in een lastige situatie een morele afweging te maken, staarden leiders met slaapgebrek zich blind op hun eigen normatieve regels. Door het hardop verkondigen van éen van die regels heeft Berlusconi zijn laatste rel veroorzaakt. Zijn regel luidde: “Je kunt beter op mooie meisjes vallen dan homo zijn.” Zelfs voor een leider met slaapgebrek is dat een onvergeeflijke uitspraak.

Laatste vraag: Is hij nu echt te ver gegaan?
Berlusconi’s grootste probleem is niet dat zijn politieke tegenstanders, zoals Fini en Tremonti, van dit laatste schandaal gebruik maken om hem te vloeren. Zijn probleem is dat de kerk zich nu tegen hem keert. In Italië zijn kerk en staat in theorie wel gescheiden, maar in de praktijk toonde de katholieke kerk zich meer dan vergevingsgezind tegenover de partij Volk van de Vrijheid. Maar na de laatste uitspatting van de premier heeft aartsbisschop Bruno Forte zich hard tegen hem afgezet. Uit een recent paper blijkt dat kerk en staat werken als communicerende vaten: als het vertrouwen in de kerk stijgt, daalt het vertrouwen in de regering. In Berlusconi’s geval werkt dat dubbelop. Nu ook de kerk hem veroordeelt, is zijn einde echt nabij.

Dit stuk verscheen ook op de opinipagina van de Volkskrantsite.