Zal Bouterse bij zijn inauguratie zijn excuses aanbieden over de Decembermoorden? Economisch onderzoek suggereert dat het onverstandig zou zijn.

 

Op 12 augustus wordt Desi Bouterse geïnaugureerd als staatshoofd van Suriname. Zijn geestelijk leidsman, Steve Meye, heeft laten weten dat Bouterse de nabestaanden van de Decembermoorden om vergeving gaat vragen. Sinds Bouterse zich elf jaar geleden tot het Christendom bekeerde, is hij een ander man geworden, volgens Meye (zie Volkskrant 22 juli). Dat valt te hopen: in Nederland is hij bij verstek veroordeeld tot elf jaar voor cocaïnehandel, en het proces over zijn directe aandeel in de Decembermoorden loopt nog. De politieke verantwoordelijkheid ervoor heeft hij al op zich genomen.

Het effect van excuses op een gedupeerde
Wat kan zijn verontschuldiging dan nog voor effect hebben? Een excuus doet niets: Bouterse doet niet de belofte dat hij het nooit meer zal doen, er wordt geen smartengeld uitgewisseld, laat staan dat zijn excuses het toegebrachte verdriet teniet kunnen doen. Kortom, excuses zijn lege woorden en wat voor uitwerking ze hebben is moeilijk te bevatten. Twee onderzoekers uit Zwitserland hebben het effect van excuses op een gedupeerde onderzocht. Ze lieten 356 proefpersonen elkaar in tweetallen ‘economische’ schade toebrengen en zich daarvoor verontschuldigen.

De onderzoekers wilden onderscheid maken tussen oprechte excuses na een daad die per ongeluk begaan was, en valse excuses na een opzettelijke daad. Daarom schotelden ze de koppels proefpersonen één van de volgende twee situaties voor. In de eerste situatie kon de dader kiezen of hij geld van de ander wilde afpakken. Voor de gedupeerde was het dan volkomen duidelijk dat het afpakken met opzet gebeurde. In de tweede situatie was het onduidelijk of het afpakken opzettelijk was. Het geld werd in dit geval door de onderzoekers afgepakt, en de eventuele dader (de proefpersoon) kon dat nog terugdraaien door een meerkeuzevraag te beantwoorden. Bij het juiste antwoord werd het afpakken teruggedraaid en hield het slachtoffer zijn geld. Gaf de dader, al dan niet expres, het foute antwoord, dan kreeg hij het afgepakte geld van het slachtoffer. In alle gevallen kon de dader een boodschap (meestal een excuus) achterlaten voor het slachtoffer. Ten slotte kon de gedupeerde de boosdoener straffen door een deel van het gewonnen geld te vernietigen.

Excuses werken soms in je nadeel
Wat blijkt: excuses verminderen de daaropvolgende straf, maar niet altijd – soms werken excuses juist averechts. Als het onduidelijk was of de dader expres het foute antwoord had gegeven, hielp zijn verontschuldiging wel degelijk om straf te ontlopen. Maar een excuus voor een opzettelijke misdaad haalde niets uit. Sterker nog, zulke excuses werden in het experiment extra zwaar gestraft. De onderzoekers concluderen met een sceptische noot: iedereen betuigt spijt, ook degenen die helemaal geen spijt hadden van hun daad, omdat ze denken daarmee hun straf te kunnen ontlopen. Die hoop op strafvermindering snappen gedupeerden, en daarom werken excuses averechts als iemands opzet aanwijsbaar is.

De inauguratieplechtigheid was eerst gepland voor 3 augustus, maar Bouterse wenste uitstel om meer buitenlandse staatshoofden te kunnen ontvangen. Hugo Chávez komt, de Guyaanse president Bharrat Jagdeo heeft toegezegd; Evo Morales van Bolivia is uitgenodigd. Kennelijk wil Bouterse zijn officiële excuses breed uitmeten. Tenzij hij in 1982 per ongeluk opdracht tot executie heeft gegeven, lijkt dat onverstandig.

Dit stuk verscheen ook op de opiniepagina van de Volkskrantsite.