Over de ethiek van proefdiergebruik kan men kolommen volschrijven en er zelfs Kamerzetels mee vullen. Maar a priori tegen dierproeven zijn is naïef en niet van deze tijd. De huidige wetgeving vereist het gebruik van proefdieren om geneesmiddelen te testen op effectiviteit en veiligheid voor menselijk gebruik. Ondanks dat er de laatste tien jaar veel meer geld in het ontwikkelen van goede en gevalideerde alternatieven is gestroomd, is ‘het misbruik’ van dieren nog altijd een noodzakelijk kwaad op weg naar een gezonder leven voor mensen. Een recente publicatie in het blad Nature Methods zet echter een stapje in de richting van beter proefdiergebruik en beschrijft een nieuwe methode om pijn in muizen vast te stellen.

Pijn is subjectief

Pijn in dieren vaststellen is moeilijk maar essentieel voor onder andere dierenartsen, dierenverzorgers en onderzoekers die met proefdieren werken. De moeilijkheid van pijn is dat het een subjectieve beleving is die het beste over te brengen is door middel van taal. Dat sluit een hoop diersoorten uit. Om dit probleem op te lossen zijn er gedrags- en reflexmetingen ontwikkeld die pijn met behulp van ‘surrogaat-markers’ kunnen meten, waaronder de ‘tail flick test’ en ‘abdominal constriction test’. Maar beide methodes hebben beperkingen, bijvoorbeeld dat ze geen chronische pijn kunnen waarnemen.

Het onderzoek dat de Canadese wetenschappers in Nature Methods beschrijven neigt naar een absurde vorm van antropomorfisme; door middel van het analyseren van gelaatsuitdrukkingen bij muizen is het mogelijk om pijn bij deze beesten te classificeren. De methode is gebaseerd op het Facial Action Coding System bij mensen en classificeert gelaatsuitdrukkingen (Action Unit) in verschillende spiergroepen en bepaald gebruik van deze spiergroepen. Het systeem wordt gebruikt in het klinisch beoordelen van pijn bij patiënten die niet in staat zijn om verbaal te communiceren, zoals kinderen en mensen met bepaalde cognitieve disfuncties. Hoe vreemd het ook moge klinken: dit systeem is nu ook met succes toegepast op een ‘lagere diersoort’.

Voor de mens bestaan meer dan veertig action units, voor de muis zijn er vijf ontwikkeld; het ‘aantrekken van de orbitaal spier’ (oog), het ‘ophalen van de neus’, het ‘bollen van de wang’, het ‘naar achter strekken van de oren’ en als laatste het ‘verplaatsen van de neusharen’. De score van deze vijf action units wordt vervat in een ‘mouse grimace scale’ (MGS) waarmee pijn wordt gekwantificeerd. De Canadezen valideerden de methode met meerdere experimenten; zo gaf men de muizen vóór de pijnprikkel bijvoorbeeld ibuprofen en morfine wat de MGS score deed verminderen. In muizen die geen pijnprikkel kregen hadden de pijnstillers geen effect.

Emotionele Pijn

Het nieuwe muizenmodel opent nog een lijn van onderzoek. Pijn bestaat uit twee componenten: gevoel (wat voor pijn, waar zit de pijn?) en emotie (hoe wordt de pijn ervaren?). In het verleden werd altijd gedacht dat in dieren de emotionele component niet of nauwelijks aanwezig was en in ieder geval zeer moeilijk te meten. In het huidige onderzoek schakelde de onderzoekers in muizen een specifiek onderdeel in de hersens uit waarvan wordt aangenomen dat het in de mens de emotionele kant van pijn reguleert. In de muizenproef bleek dat de MGS score minder werd. Dat wijst erop dat ook muizen een regio in de hersenen bezitten die met emotionele pijn is verbonden. Charles Darwin schreef in 1872 in The Expression of Emotions in Humans and Animals dat dieren in staat waren om emoties, waaronder pijn, te uiten. Ook hier zat hij er niet ver naast.

Los van de euforie van een mooie publicatie in Nature zal de MGS zijn echte waarde tussen de huidige testen nog moeten bewijzen. Zal de MGS de huidige pijnanalysemethodes vervangen of is het een extra test? Ontegenzeggelijk zal deze methode niet alleen het pijnonderzoek van dienst zijn maar ook het welvaren van laboratorium dieren in het algemeen want misschien is de MGS ook bij andere dieren te gebruiken. De regelgeving met betrekking tot proefdier gebruik wordt steeds strenger en het kunnen aantonen dat dieren een leven hebben met zo min mogelijk pijn is daar een belangrijk onderdeel van. Die plicht hebben we.

Dit stuk verscheen ook op de opiniepagina van de Volkskrantsite.