De creatie van een nieuwe levensvorm is het hoogst haalbare voor de mens. Daarmee begeeft hij zich op gelijke hoogte met de vele goden die de menselijk cultuur rijk is. Helemaal niets mis mee dus. Of toch? Doordat sensationele verhalen de boventoon voeren in de discussie over synthetisch leven wordt de roep om controle steeds luider en dreigt inperking van een onderzoeksveld met fantastisch veel potentieel.

Met de publicatie van de synthetisch cel vorige week door een groep onderzoekers onder leiding van wetenschappelijk alleskunner Craig Venter werd een nieuwe mijlpaal bereikt. In San Diego woonde ik een presentatie van het onderzoek bij, waar één van de hoofdonderzoekers van het project op uiterst monotone wijze uitlegde hoe het hen was gelukt om het DNA van een zeer kleine bacterie opnieuw in elkaar te knutselen en succesvol te ‘re-booten’ in een cel (zie hier voor een uitgebreidere versie).

Logisch
Deze gekopieerde bacterie is een nieuwe stap voorwaarts in de synthetisch biologie, een onderzoeksveld waar met behulp van biologisch en technologisch inzicht nieuwe biologische vormen worden gecreëerd en bestaande worden aangepast. Het veld is zo’n beetje in de jaren 60 van de grond gekomen toen Jacob en Monod lieten zien hoe de simpele bacterie E. coli allerlei processen logisch organiseert en reguleert. Dat inzicht gaf wetenschappers het idee dat er hier en daar wel wat te knutselen en verbeteren valt aan biologische processen.

Toepassingen
En dat is niet zonder resultaat gebleven. Een prachtig voorbeeld is artemisinezuur dat gebruikt wordt om Artemisine te maken, het meest effectieve antimalaria middel dat we kennen. Normaal gesproken komt artemisinezuur alleen voor in de plant zomeralsem. Maar na wat wetenschappelijk kunst en vliegwerk wordt het nu veel efficiënter geproduceerd door de bacterie E. coli.

Er zijn echter ook toepassingen die heel wat wenkbrauwen hebben doen fronzen. In 2002 werd in het tijdschrift Science in detail beschreven hoe het poliovirus synthetisch kan worden nagemaakt. En in 2006 bezocht ik zelf een lab in de nok van een wolkenkrabber in hartje Manhattan dat net daarvoor het uiterst dodelijke Spaanse griepvirus uit 1918 had nagemaakt. Een ongelofelijk hoogstandje, maar in potentie zeer dodelijk.

Gevaar
In die toepassingen schuilt volgens velen dan ook het gevaar. Want wat als er iets wordt gecreëerd dat in verkeerde handen valt? Of als iemand iets maakt wat uiterst gevaarlijk is? In 2002 zouden Amerikaanse militairen in een al-Qaeda kamp vlakbij Kandahar beschrijvingen hebben gevonden om de ‘miltvuur-‘ en ‘botuline-bacterie’ te kweken. En vorig jaar zou Abdullah al-Nafisi, een zogenaamde al-Qaeda werver, hebben verkondigd dat al-Qaeda de beschikking heeft over een substantieel aantal wetenschappers die klaar staan om een biologisch wapen in elkaar te knutselen.

FBI
Dit soort ontwikkelingen hebben ervoor gezorgd dat er allerlei initiatieven zijn gestart om het onderzoeksgebied strak te controleren. Zo heeft de FBI een groep in het leven geroepen die wetenschappelijk onderzoek tegen het licht houdt en bezoekjes brengt aan wetenschappers die potentieel gevaarlijk onderzoek doen. Ook was de FBI het afgelopen jaar voor het eerst aanwezig op iGEM, een synthetische biologie competitie op MIT in de VS, waar de deelnemende studenten op het hart werd gedrukt om hun verantwoordelijkheid te nemen en verdachte personen aan te geven via een daartoe opgezette kliklijn.

Hackers
Of de FBI succesvol zal zijn is nog maar de vraag, want niet alleen professionals zijn synthetisch bezig. Zoals computer-hackers in de jaren 70 ondergronds voor vooruitgang zorgden, heeft synthetische biologie ondertussen in een kleine gemeenschap een vergelijkbare vorm en cultstatus aangenomen. Deze ondergrondse gemeenschap bestaat uit enthousiaste amateurs die zo’n beetje vanuit hun garage opereren en zich losjes organiseren onder de naam Do-It-Yourself Biology. Ook zij houden zich bezig met een hele variëteit aan problemen; zo zijn er ‘hackers’ (een zelf aangemeten geuzennaam) die bacteriën proberen aan te passen waardoor ze (efficiënter) synthetische brandstoffen produceren of elektriciteit opwekken. Maar wat als er een rotte appel tussen deze amateurs zit die iets heel anders wil?

Controle
Om die vraag te beantwoorden moet je kijken naar de (on)mogelijkheden van synthetische biologie. Daaruit blijkt dat synthetische biologie geen simpele toegangspoort vormt naar een organisme dat een grote ravage aan kan richten. Niet voor amateurs, niet voor professionals en niet voor al-Qaeda sympathisanten. Daarvoor zijn niet alleen de kosten te hoog en de technieken te moeilijk, maar er is ook enorme expertise vereist die maar bij een select gezelschap voor handen is. En om chaos te veroorzaken zijn tal van andere veel simpelere opties beschikbaar. Dat neemt niet weg dat regulatie op allerlei niveaus, om excessen te voorkomen, een goed idee is. Dit moet alleen wel uiterst zorgvuldig gebeuren want in te veel controle schuilt verlamming. Zo voerde de VS in 2002 een herziening van de ‘Patriot Act’ in, waardoor het verboden werd om het pokkenvirus genetisch te veranderen. Maar als ongewenst bijeffect werd het daardoor ook verboden om het vaccin tegen de pokken nog langer te produceren.

Nobel streven
Synthetische biologie zit vol potentie maar bevindt zich nog in de kinderschoenen. Zelfs de simpelste bacterie blijkt uiterst complex en valt nog maar moeilijk te begrijpen. We kunnen hoogstens relatief kleine aanpassingen doen die een enkel proces beter laten verlopen. Een totaal nieuw synthetisch organisme maken, hoe simpel ook, is naar alle waarschijnlijkheid nog decennia ver verwijderd. Dat neemt niet weg dat we de reis om nieuw leven te creëren zijn begonnen en dat is op zich een nobele zaak.

Dit stuk verscheen ook op de opiniepagina van de Volkskrantsite.