sonic_hedgehogWat hebben Don Juan en British Rail gemeen? Ze spelen allebei een belangrijke rol bij de spermaproductie van fruitvliegjes.

Voor iedereen die nu verbaasd de slaap uit z’n ogen wrijft volgt hier een cursus wetenschapshumor voor beginners. Aan het eind van les 1 weet u waarom we geen Pokemon meer zeggen, maar Zbtb7, en bent u een aantal illusies armer wat betreft de serieusheid van wetenschappers. U bent gewaarschuwd.

Het idee voor deze post kwam een paar dagen geleden, toen een vriend me vertelde van een recente ontmoeting met een collega-wetenschapper die zojuist een nieuw gen had ontdekt. Dat gebeurt vaker, want hoewel je ‘een gen’ (dat wil zeggen: een stuk DNA dat de code bevat voor een eiwit) met vrij simpele software uit een genoom kunt vissen, is dan nog niet altijd bekend wat voor functie dit gen vervult. De onderzoeker die dit uitpuzzelt maakt vaak gebruik van mutanten: organismen waarbij het gen niet (of minder) actief is. Door te kijken naar de gebreken die het organisme in kwestie vertoont, kun je afleiden wat de rol van het gen in de normale situatie (het zogenaamde ‘wildtype’) is.

Mijn vriend had zijn collega getrakteerd op een aantal biertjes, en samen bespraken ze hun laatste vindingen. De collega vertelde dat hij had ontdekt dat ‘zijn gen’ een negatief effect had op de expressie van een reeds bekend gen, dat bekend staat onder de naam hedgehog. “Ik heb de perfecte naam voor mijn gen bedacht,” zei de collega. “car.”, en hij zoefde met zijn hand over de tafel, ondertussen het geluid van een auto nabootsend.

Hoewel ik nog niet bevestigd heb gekregen of dit plan daadwerkelijk uitgevoerd gaat worden, zou het niet de eerste bizarre benaming van een genetisch element zijn. Met name de Drosophila genetici staan erom bekend dat ze hun ‘uitvindingen’ de meest hilarische namen meegeven, bijna altijd in een creatieve beschrijving van de mutant. (Dit is overigens een erg verwarrend trekje van genetici, en bijvoorbeeld verantwoordelijk voor het zwarte-pigment-gen yellow.)

In de eerste Drosophila mutantenscreens zijn genen gevonden wier afwezigheid een buitengewoon desastreus effect had op de vorm van het embryo, zoals zerknüllt, Gurken, en Krüppel. Deze namen zijn bedacht in Heidelberg, Duitsland, en er heerst nog steeds een sterk vermoeden onder het niet-Germaanse deel van de wetenschapperspopulatie dat de overdaad van umlauts wel eens een gemene practical joke zou kunnen zijn.

Maar ook de niet-Germanen hebben er een handje van. Een mutatie die ervoor zorgde dat de fruitvliegjes een vrij typisch behaard gezicht kregen, werd al gauw aan het gen groucho (naar Groucho Marx) toegekend. Het eerder genoemde hedgehog is genoemd naar een Drosophila embryo met allemaal puntige uitsteeksels, en toen er genen werden ontdekt die familie waren van de oorspronkelijke hedgehog, kregen ze de namen desert hedgehog, Indian hedgehog en sonic hedgehog mee. Sonic is trouwens niet het enige cartoonfiguur dat een rol speelt in de biologie, een Japans lab gaf de naam Pikachurin mee aan een eiwit in een fotoreceptor, vanwege de “lightning fast moves and shocking electric effects” van het eiwit. Hoewel de Pokémon franchise deze benaming nog oogluikend toestond, heeft een door hen aangespannen rechtzaak een einde gemaakt aan het gebruik van de afkorting “POKemon” voor de POK erythroid myeloid ontogenic factor. Dit is een gen dat wordt gerelateerd aan kanker, en nog afgezien van de mogelijke pijnlijke situaties bij de dokter (“Mevrouw, u heeft een mutatie in het pokemon gen…”) wilde het bedrijf deze onfortuinlijke associatie graag de wereld uit helpen. Nu heet dit gen Zbtb7.

Iemand vertelde mij laatst over het betty boop gen, dat er, bij afwezigheid, voor zorgt dat een zebravisembryo een wel érg strakke taille krijgt. Andersom is er dan weer pavarotti dat voorkomt dat een cel eindeloos doorgroeit. Als ken of barbie zijn gemuteerd, zijn er bij het fruitvliegje in kwestie geen externe genitaliën zichtbaar. En zonder tinman heeft een fruitvliegembryo geen hart. Ook kenny vervult een belangrijke rol: zonder dit gen gaat het vliegje al na twee dagen dood. Er is bovendien een mutant die erg gevoelig is voor alcohol, beter bekend onder de naam cheap date.

Het wordt nog mooier als er combinaties worden gebruikt die iets zeggen over de relatie die twee genen hebben met elkaar. Het eerdergenoemde hedgehog en car is een leuke, maar wat dacht u van kryptonite, dat het gen superman in de plant Arabidopsis onderdrukt? Of het domein RING (een afkorting voor Really Interesting New Gene), dat op zijn beurt de naam van een bindend eiwit inspireerde: Frodo. Of onderzoekers die eerst de naam always early gaven aan een mutatie die de aanmaak van spermacellen in fruitvliegen versnelde (en ontregelde), en toen ze een gen ontdekten dat always early onderdrukte, doopten ze het British rail.

Het ogenschijnlijk onschuldige INDY is een van mijn favorieten: INDY is een afkorting voor I’m Not Dead Yet, een Monty Python grapje. Een fruitvlieg zonder dit gen leeft twee keer zo lang. Maar de acroniemen komen soms ook wat onhandiger uit: zo is er het menselijke gen arylsulfatase E, dat afgekort wordt tot ARSE. Veroorzaakt door een ongelukkig toeval (na arylsulfatase A, B, C  en D komt E), of gniffelt er nu ergens een wetenschapper in zijn vuistje?