Als een patiënt te horen krijgt dat hij of zij kanker heeft is dat een grote schok. Door de vooruitgang van de geneeskunde is het allang niet meer voor iedereen een doodsoordeel zoals 50 jaar geleden. De patiënt moet wel  flink wat behandelingen ondergaan.

De meest toegepaste  behandeling  voor de meeste soorten kanker is het wegsnijden van het kwaadaardige weefsel door de chirurg. En de chirurg staat hier voor een moeilijke taak. Aan de randen van het gezwel is het ontzettend moeilijk om goed onderscheid te maken tussen gezonde en zieke cellen. Zo komt het geregeld voor dat kwaadaardige cellen achterblijven, met alle gevolgen van dien: het gezwel kan terug komen.

Om de chirurgen bij deze moeilijke klus te helpen hebben wetenschappers een aantal trucs bedacht. En een van deze technieken wordt sinds vorig jaar op het  UMC Groningen toegepast.

De nieuwste truc is deze week beschreven in het wetenschappelijk tijdschrift PNAS (dit artikel is voor iedereen toegankelijk). De wetenschappers rond Roger Tsien laten namelijk specifiek de tumorcellen oplichten zodat ze beter te zien zijn.

Roger Tsiens werkgroep werkt al jaren aan lichtgevende moleculen. Tsien was een van de Nobelprijswinnaars in 2008 voor het ontdekken van het groen fluorescerende eiwit GFP. Zijn wellicht grootste bijdrage hierbij was om het molecuul chemisch zodanig te veranderen dat het molecuul inmiddels in iedere kleur van de regenboog te verkrijgen is.

Nu heeft zijn werkgroep een nieuwe toepassing voor lichtgevende moleculen gevonden. Deze moleculen moeten in de toekomst de chirurgen de weg wijzen waar de kanker cellen zitten.

Tsien en collega’s maken gebruik van kleine moleculen die de cel makkelijk binnen kunnen dringen. Op zichzelf geven ze geen licht. Pas als er bepaalde eiwitknippers (=proteases) in de cel aanwezig zijn wordt het molecuul in tweeën geknipt, en vanaf dat moment geeft het molecuul licht. En dit is ook meteen de ontzettend slimme truc van deze aanpak: kanker cellen knippen het molecuul veel vaker omdat ze meer van de juiste proteases hebben. Een kankercel verandert namelijk zijn stofwisseling zodat hij beter kan overleven in situaties die voor een gezonde cel dodelijk zouden zijn. Het resultaat hiervan is dat de kankercel veel meer licht geeft dan de gezonde buurcel, zodat hij zichzelf verraadt.

De wetenschappers hebben deze truc getest in muizenmodellen, en hun data zien er veelbelovend uit. De muizen kregen de lichtgevende moleculen in hun bloed gespoten en kort daarna werd het gezwel verwijderd, met hulp van metingen voor lichtgevende kankercellen. Als controle diende dezelfde operatieprocedure, alleen zonder de mogelijkheid om naar lichtgevende cellen te kijken. Nu bleek dus dat de lichtgevende gezwellen veel efficiënter werden verwijderd. De tumoren kwamen daardoor veel minder vaak terug in deze muizen dan in de controlegroep.

Als deze nieuwe techniek bij patiënten werkt en niet veel bijwerkingen heeft, dan zou het een geweldige hulp voor de chirurg zijn.