Ook dit jaar schrijven we over de beste, leukste en meest opvallende ontdekkingen, gebeurtenissen en andere toevalligheden die het nieuws net wel of helemaal niet haalden in 2009. Veel lees plezier en de auteurs van sciencepalooza wensen alle lezers een fantastisch 2010!

Het is alweer 10 jaar na de ‘milleniumbug’, waarin alle computergestuurde systemen zouden crashen en de wereld tot een halt zou komen. Of de hele boel een grote grap was is mij nog steeds onduidelijk maar dat het een enorme hype was staat vast. In retrospect zijn dit soort gebeurtenissen altijd simpel en veel minder spectaculair dan ze destijds leken. 2009 was in vele opzichten ook weer zo’n jaar vol met hoogte- en dieptepunten, gehypte zaken en onderbelichte ontdekkingen.

Jaar van de epidemie

Het jaar begon direct goed met een cholera epidemie in Zimbabwe. Die raasde al sinds augustus 2008 door dat land en leek door uiteenlopende oorzaken maar niet te temmen. De epidemie is nooit groot nieuws geweest. Dit in tegenstelling tot de bijna massahysterie die de Mexicaanse griep teweeg bracht. Gehyped en overschat. Maar een gesprek dat ik voerde met één van de direct betrokken artsen in Mexico-stad maakte duidelijk dat het voor hen zeer onzekere en dreigende tijden waren. Uiteindelijk is alles op z’n pootjes terecht gekomen en heeft zelfs de zeer gênante ‘Osterhaus-gate’ maar weinig stof doen opwaaien. De overheid heeft zelfs laten zien dat ze in ieder geval een grootschalige vaccinatie als een strakke militaire operatie kunnen organiseren.

Nog zo’n groots gebrachte gebeurtenis was het verrassende resultaat dat 2 vaccins, die stuk voor stuk mislukt waren verklaard, in-combinatie mensen plotseling een zekere vorm van bescherming bleken te bieden tegen infectie met HIV. Maar een maand na de persconferentie (toen de publicatie van het onderzoek pas verscheen; een volgorde van zaken die wetenschappelijk gezien onaanvaardbaar is) bleek de statistiek discutabel en daarmee ook het resultaat.

Goed nieuws

Laten we het goede nieuws vooral niet vergeten. Zo’n 20 jaar geleden leek er voor gentherapie een gouden toekomst weggelegd. Verschillende soorten ziektes, veroorzaakt door een genetisch defect zouden kunnen worden genezen. Na een aantal zeer ongelukkige kankergevallen als gevolg van de behandeling leek het gedaan met gentherapie. Maar na jarenlang volhardend onderzoek lijkt het veld met 2 succesvolle klinische tests een doorstart te maken, al blijft voorzichtigheid geboden.

Zo populair en veelbelovend als gentherapie 20 jaar geleden was, zo populair zijn stamcellen nu. De laatste jaren zijn ze uitgegroeid tot de lievelingetjes van de medische wetenschap en de media. De verwachtingen zijn hooggespannen en het veld beweegt met ongelofelijke snelheid voorwaarts. Zo werd begin 2009 de eerste klinische test voor het gebruik van humane embryonale stamcellen in mensen in de VS officieel goedgekeurd. Maar eind augustus werd die goedkeuring (tijdelijk) ingetrokken nadat de gebruikte proefdieren cysten bleken te ontwikkelen.  Het bedrijf Geron Corporation probeert ‘het probleem’ in samenwerking met de FDA op te lossen en verwacht evengoed in 2010 een aanvang te kunnen maken met het behandelen van mensen die verlamd zijn geraakt als gevolg van schade aan het ruggenmerg.

Beetje dom

De grappigste ontdekking dit jaar komt op naam van De Telegraaf. Die wist in januari te melden dat methaan dat op Mars gevonden was, geproduceerd werd door insecten. Uiteindelijk bleek het om een vertaalfout te gaan; de wakkerste krant van Nederland vertaalde het Engelse woord ‘bugs’, uit een nieuwsbericht van Sky-news, met ‘insecten’ terwijl ‘bacteriën’ de juiste vertaling was geweest.

Ook leuk voor de wetenschappelijke-roddel-tantes onder ons was de opzienbarende onthulling over ‘Belle-du-Jour’. Deze prostituee voor een exclusief Londens escort bureau, bleek in het ‘echte leven’ promovendus forensische pathologie te zijn aan de University of Sheffield. Haar slechte salaris vulde ze aan met deze veel beter betaalde baan.

Darwins jaar

2009 was ook vooral het jaar van Darwin. We vierden zijn 200ste verjaardag en de 150ste verjaardag van de publicatie van de ‘Origin of Species’. Dat nog lang niet iedereen overtuigd is van zijn ijzersterke theorie bleek wel uit de fijne creationistisch krant die de fundamenteel christelijke gemeenschap bij heel Nederland op de deurmat deponeerde. Een mooi project ter ere van Darwin is de nog steeds te volgen reis van de clipper ‘stad Amsterdam’. Deze zeilt in de voetsporen van de Beagle, beleeft mooie avonturen en schiet prachtige plaatjes.

Hoop voor 2010

Nu het tegen het einde van het jaar loopt zijn er nog twee evenementen die aandacht verdienen. Beide problematisch, maar ook vol van hoop voor de toekomst. Ten eerste werd dan eindelijk de Large Hadron Collidor (LHC) op de grens van Frankrijk en Zwitserland in werking gesteld. En op 30 November werd met een testexperiment meteen een record gevestigd. Met 1.18 tera-elektronvolts werd het de sterkste deeltjesversneller ter wereld. En de klimaattop in Kopenhagen was de werkelijke afsluiter van het wetenschappelijke jaar 2009. Zou het overweldigende wetenschappelijke bewijs en de overduidelijk moeilijke weg het winnen van de klimaatsceptici en de niets-doen optie? Vooralsnog winnen de sceptici, maar de intenties zijn ook voor 2010 onverminderd hoog. Net als bij gentherapie, stamcellen en de LHC houd ik ook hier hoop dat wetenschappelijk bewijs uiteindelijk de weg zal wijzen en dat de rede het van het gevoel zal winnen. 2009 was een spectaculair jaar, vol met hoogtepunten, dieptepunten en gehypte zaken. 2010 zal weer net zo spannend zijn, ik kan haast niet wachten.

Dit stuk verscheen ook op Opiniepagina van de Volkskrantsite