Het grootste deel van de vorige eeuw hield niet de opwarming van de aarde, maar de Koude Oorlog de wereld in z’n greep. Het is een klein wonder, een “spectaculair non-event”, dat de wereld daar zonder kleerscheuren uitgekomen is. Het verlossende inzicht kwam uit een onverwachte hoek: de wetenschap, om precies te zijn de speltheorie. Speltheorie, een wiskundige theorie gebaseerd op de strategieën van rationele spelers, suggereerde dat massavernietigingswapens door hun afschrikkende werking juist kunnen bijdragen tot het bewaren van de vrede (Mututally Assured Destruction, oftewel MAD). Op advies van Thomas Schelling, die daar later de Nobelprijs voor kreeg, besloten zowel de Verenigde Staten als de toenmalige Sovjetunie alleen in atoomwapens te investeren en niet in verdedigingsmechanismen. Dat hield de dreiging en daarmee de vrede in stand.

Egoïstische onderhandelaars
Nu de mens weer het voortbestaan van de wereld in gevaar brengt, kan de speltheorie nieuwe inzichten brengen. Anders dan de Bom is het klimaat geen redelijke tegenspeler- dreigen helpt niet. De uitkomst van de klimaattop in Kopenhagen komt neer op de vraag: Kan een groep egoïstische spelers een mogelijke klimaatramp voorkomen? Manfred Milinski, een bioloog die speltheoretische voorspellingen in de praktijk test, gaf daarop een antwoord met een eenvoudig experiment. Een groep studenten legde hij de volgende beslissing voor: Hoeveel investeer jij om een eventuele ramp af te wenden die, als hij plaatsvindt, iedereen in je groep zal treffen? De uitkomst stemt niet tot vreugde.

Wat zou jij doen?
De spelsituatie leek veel op het speelveld tijdens de klimaattop. In een groep zaten zes spelers in plaats van 15.000 afgevaardigden, en iedereen kreeg 40 euro om mee te spelen in plaats van het BBP van hun land. Als de spelers in tien ronden in totaal 120 euro aan ramppreventie ophaalden, mochten ze al het geld dat ze overhielden houden. Maar als ze de 120 euro gezamenlijk niet opbrachten, was er een grote kans dat de wereld ten onder zou gaan- gemodelleerd als het verlies van al het geld. Speltheorie voorspelt dat als de kans op een ramp groter dan 50 % is, de studenten de ramp voorkomen als ze behalve egoïstisch ook rationeel zijn. Maar wat bleek: zelfs als de ramp met 90 % kans plaatsvond, haalden lang niet alle groepen de ondergrens van 120 euro.

Alternatieve oplossingen
Biedt de speltheorie alternatieve oplossingen? Er is een aantal simpele suggesties voor beleidsimplementaties te vinden die de proportie samenwerking in de situatie hierboven verhogen. 1. Zorg voor breed gevoelde urgentie en overeenstemming over de kans op de ramp (in het bovenstaande onderzoek daalden de bijdrages dramatisch bij een rampenkans onder de 90 %). 2. Verbind de hoogte van de CO2-belasting aan de meetbare temperatuursstijging. Wie de kans op verder stijgende temperaturen laag inschat, zal zich daar graag op vastleggen- dezelfde temperatuur betekent lage belasting. Maar als de temperatuur wel stijgt, is er direct meer geld beschikbaar. 3. Beloon het nemen van klimaatmaatregelen expliciet met een goede reputatie. Een eerdere publicatie van Milinksi toont aan dat mensen (dus ook democratisch gekozen leiders) zich ervan bewust zijn dat een goede reputatie als klimaatredder geld op kan leveren in andere situaties. 4. Verbind onvermijdelijke sancties aan overtredingen. Laat een groep niet zelf kiezen voor beloning of strafmaatregelen- iedereen werkt liever met beloningen, maar die werken minder goed. 5. Committeer jezelf en je groepsleden aan een maatregel door om de beurt kleine maar onomkeerbare stappen te zetten.

Vanavond weten we of het gelukt is om tot een van die kleine onomkeerbare stappen te komen. Na Waterworld, 2012 en The Day After Tomorrow is het draaiboek van “Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the IPCC” hopelijk vrolijker.

Dit artikel is ook verschenen op de website van de Volkskrant.