Ik was onlangs bij een voordracht van Polly Matzinger. Ze is een van de bekendere immunologen: omdat ze een aantal theorieën in de immunologie op de kop heeft gezet. De BBC heeft  van deze bevlogen dame een documentaire gemaakt waardoor ze ook bij een breed publiek roem heeft verkregen. En haar seminars zijn absoluut de moeite waard-wat een spektakel!

Normaal geven wetenschappers een powerpoint presentatie. Tijdens de voordracht wordt de vraagstelling van de onderzoeker voorgelegd en vervolgens de resultaten uit het onderzoek getoond die deze vraag trachten te beantwoorden.

Matzinger doet het heel anders: ze staat voor de overvolle zaal en stelt vragen aan het publiek. De Amerikaanse heeft geen computer bij zich, maar legt haar ideeën op een schoolbord uit. En resultaten van experimenten presenteert de immunologe met ouderwetse slides voor de overhead projector die speciaal voor haar ontstoft uit de kelder wordt gehaald. Haar interactieve stijl zorgt voor en levendige discussie met de luisteraars – en ze heeft hierdoor ook veel overtuigingskracht. Matzingers ideeën zijn grondig doordacht, en op iedere vraag geeft ze een goed uitgewerkt antwoord. Alleen de onderbouwing met data is wat mager: in anderhalf uur tijd laat ze een tweetal resultaten zien van laboratoriumonderzoek- wat zeer ongewoonlijk is.

Matzingers theorieën zijn gedeeltelijk goed onderbouwd, en af en toe ook minder goed. En haar verklaringen zijn vaak zo simpel dat ze voorbestemd zijn om gaten te hebben, net als de traditionele modellen. Toch doet de immunologe iets wat heel belangrijk is: met een nieuwe frisse blik naar oude vraagstellingen kijken; iets waar Bregje ons onlangs al voor uitnodigde.

Matzinger stimuleert namelijk de luisteraar om bestaande modellen in twijfel te trekken en nog eens goed na te denken of er niet alternatieve verklaringen zijn. Hoe ontstaan autoimmuunziektes zoals multiple sclerose of diabetes, en waarom worden organen na transplantaties afgestoten? En ze heeft gelijk: de huidige modellen slagen er niet in om een volledig antwoord hierop te geven. Haar aanpak om naar deze oude vragen met een frisse blik te kijken is daarom zeer nuttig en welkom.

Waar Matzinger in het vakgebied mee beroemd is geworden is de zogenaamde ‘danger theory’. De klassieke zicht op het afweersysteem is namelijk dat het ‘vreemd’ van ‘eigen’ kan onderscheiden, en dat het daarom in staat is om infekties te bestrijden. Met als minder goed resultaat dat het niet actief wordt tegen een kankergezwel (omdat dat van eigen cellen ontstaat). En met als uitzondering dat het onderscheid niet perfekt gemaakt wordt en daardoor auto-immuunziektes ontstaan. Matzingers theorie daarentegen veronderstelt dat het afweerysteem alles herkent, alleen in principe er niet op reageert – tenzij het een signal ontvangt dat ‘gevaar’ betekent. Zo gaan namelijk bij voorbeeld tijdens een virusinfektie geïnfecteerde cellen dood- en dat massale doodgaan is nou juist zo een ‘gevaar’-signaal.

Het klinkt naar een klein verschil in een theoretisch debat, maar het onderscheid heeft gevolgen. Het zou namelijk betekenen dat de nier bij orgaantransplantaties niet afgestoten wordt omdat hij van iemand anders is en als ‘vreemd’ herkend wordt, maar omdat er een aantal van de niercellen tijdens de transplantatie dood zijn gegaan hiermee een ‘gevaar’ signaal hebben afgegeven.

Als Matzingers hypothese klopt zou je de afstotingreactie tegen een nieuwe nier al kunnen verminderen door celdood in het donororgaan te verminderen door sneller te transplanteren. Het zou mooi zou zijn om deze hypothese te testen. Men zou misschien in retrospect kunnen bepalen of degenen die de transplantatie in hetzelfde ziekenhuis ondergaan waar zeer recentlijk het donororgaan is ontnomen minder hevige afstotingsreacties hebben dan degenen waar de nier eerst uit een ander ziekenhuis of zelfs land moet worden ingevlogen? Of bepaalt de duur van de operatie of een nier al dan niet afgestoten wordt?

Of de theorieën van Matzinger allemaal waar zijn zal dus nog moeten blijken. Ze zijn in ieder geval in staat om sommige aspecten van afweerreacties veel beter uit te leggen dan het klassieke model.

Wat mij betreft is de belangrijkste boodschap van Matzinger: ‘Think out of the box’! Alleen zo zullen we in staat zijn om ECHT te begrijpen waarom het afweersysteem doet wat het doet. En zullen we nog veel beter dan nu in staat zijn om het zodanig te manipuleren dat we transplantaties succesvoller kunnen maken en auto-immuunziektes met blijvend resultaat aan kunnen pakken.