“Zeggen dat religie stom en fout is, is een talibaneske houding. [Richard] Dawkins is even erg als de religieus fundamentalisten.”

Met die uitspraak stookt Susan Greenfield, wereldberoemd onderzoekster aan neurodegeneratieve ziekten, in het boek Kopstukken, het heidebrandje dat al een tijdje tussen haar en Dawkins smeult weer even lekker op. Het boek Kopstukken is geschreven door Jeroen Geurts, neurobioloog en verbonden als universitair docent aan het VU medisch centrum, en bovendien gastauteur van deze blog.

Rondje sterren

Jeroen heeft in de afgelopen jaren een ‘rondje’ gemaakt langs de groten der aarde op het gebied van hersenonderzoek en allerlei aanverwante onderzoeksgebieden. Zo beschrijft hij een ontroerend gesprek dat hij voerde met de nu 100 jarige Rita Levi-Montalcini over hoe ze aan het begin van de 2e Wereld Oorlog, vlak voordat ze voor de bombardementen moest vluchten, stiekem in haar eigen gebouwde labje de eerste stappen zette op weg naar haar grootste ontdekkingen. Jeroen voerde ook meer dan onderhoudende gesprekken met onder andere Oliver Sacks in New York, met Daniel Dennett in een taxi in Amsterdam en met een van z’n eerste mentoren, Fernando Lopes Da Silva.

Op zoek

In het boek is Jeroen als het ware op een zoektocht om de allesomvattende theorie te vinden. Een theorie die ervoor zorgt dat we eindelijk kunnen verklaren hoe onze hersenen precies functioneren, hoe de architectuur van onze hersenen voor bewustzijn zorgt en wat nu eigenlijk de rol van religie in dit grotere geheel is. Maar zoals Jeroen vanaf het begin aangeeft, is die verklaring er niet en stelt ons brein en alle gedragingen die eruit voortvloeien ons nog altijd voor enorme raadsels. Echter, beetje bij beetje worden er steeds meer van die raadsels opgelost en toevallig, nouja helemaal niet toevallig natuurlijk, wordt dat gedaan door de onderzoekers waarmee hij heeft gesproken.

Tirade

Een van de leukste stukken in het boek is volgens mij het hoofdstuk met de hierboven genoemde Susan Greenfield, oftewel ‘de Barones’. Ik houd wel van wat discussie over het ontstaan van religie in onze hersenen en de Barones gaat nog even aardig door over Dawkins:” Hij [Dawkins] heeft een enorme zendingsdrang en een stuitend gebrek aan flexibiliteit. Een vriendin van me heeft onderzoek gedaan naar walging. Ze heeft Mein Kampf van Adolf Hitler geanalyseerd en kwam tot de conclusie dat de dominante emotie die daaruit sprak niet haat of woede was, maar walging. [...] Dawkins stelt zich in zijn queeste niet anders op: hij praat over het ‘virus’ van de religie [...]. Ik ben tegen Dawkins’ argumentatie omdat die gelijk staat aan Mein Kampf en de retoriek van George Bush”.

Oftwel een heerlijk tirade van iemand waarvan je dat nooit zou verwachten, en gezien Jeroen’s reactie in het boek, hij ook zeker niet. Mooi voer ook omdat Jeroen een dag later met Dawkins zelf sprak. Die zag er alleen helemaal de grap niet van in en was, zoals gewoonlijk, nogal nukkig.

Kortom, Kopstukken is wat mij betreft een aanrader voor iedereen die wel eens iets ondoordachts doet en zich daarna afvraagt waarom. Met dit boek in de hand kom je weer een stapje dichter bij het antwoord waarom de hersenen ons maken wie we zijn.