Deze zomer werd in een Italiaanse rechtbank de straf van een veroordeelde moordenaar met een jaar verkort omdat de man genetische aanleg bleek te hebben voor agressief gedrag. Het wetenschappelijk tijdschrift Nature wierp deze week de vraag op of het bewijs hiervoor wetenschappelijk gezien wel zuiver was. Misschien nog wel belangrijker is de vraag of we ons wel moeten overgeven aan dit soort genetisch determinisme: “Ik kan er niets aan doen, ik ben overgeleverd aan mijn genen”.

In Maart 2007 stak Abdelmayek Bayout, een Algerijn die al jaren in Italië woonde, de Colombiaan Walter Felipe Novoa Perez, eveneens woonachtig in Italië, neer. Perez overleed enige tijd later aan zijn verwondingen. Volgens Bayout had Perez beledigende opmerkingen geplaatst over de make-up die hij droeg uit godsdienstoverweging. Al tijdens de oorspronkelijke veroordeling werd Bayout op basis van psychiatrisch onderzoek gedeeltelijk ontoerekeningsvatbaar verklaard en kreeg hij een mildere straf dan hij anders had gekregen. En dit jaar ging daar dus nog een jaar vanaf. Omdat Bayout over genen bleek te beschikken die in verband zijn gebracht met agressief gedrag. In zijn uitspraak zei de rechter dat hij vooral onder de indruk was van het MAOA bewijs.

MAOA staat voor monoamine oxidase A. Dit is een enzym dat signaalstoffen zoals serotonine, norepinephrine en dopamine afbreekt. Deze neurotransmitters beïnvloeden onze gemoedstoestand en een gebrekkige MAOA activiteit in mens en muis is geassocieerd met agressief gedrag. Voor Bayout betekende zijn lage MAOA niveau daarom een jaar strafvermindering. Ik denk volledig onterecht.

Niet zo simpel

Het is in de biologie zelden zo simpel als het lijkt. Het zou bijvoorbeeld best zo kunnen zijn dat een laag MAOA niveau bij sommige mensen gecompenseerd wordt door een hoger niveau van een andere stof. We weten het niet. Wat we wel weten is dat niet iedereen met een laag MAOA niveau agressief is. Bij mensen ligt het gen dat codeert voor MAOA op het X chromosoom. Dat betekent dat mannen het met één kopie van het MAOA gen moeten doen. Naar schatting een derde van alle mannen heeft de minder actieve vorm van het MAOA gen en gaat dus door het leven met een laag MAOA niveau. Toch steken deze mannen niet allemaal iemand overhoop bij de eerste de beste belediging aan hun adres.

Nature en nurture

In 2002 publiceerde het wetenschappelijke tijdschrift Science een studie waaruit bleek dat misbruikte kinderen met een laag MAOA niveau op latere leeftijd negen keer zoveel kans hebben op gedragsproblemen dan kinderen met een hoger MAOA niveau. Bij kinderen die niet misbruikt waren, had het MAOA niveau geen enkele voorspellende waarde voor het ontwikkelen van gedragsproblemen op latere leeftijd. Dat betekent dus dat er meer nodig is dan alleen een laag MAOA niveau om een agressieveling te worden. In het geval van Bayout had dus ook gekeken moeten worden naar omgevingsfactoren. Zijn MAOA niveau alleen is van geen enkele betekenis.

Het belang van de context wordt nog eens benadrukt door de resultaten van een studie uit 2006. Hierin werd aangetoond dat voormalige slachtoffers van kindermishandeling minder vaak gewelddadige delicten pleegden als ze ‘beschermd’ werden door een hoog MAOA niveau. Dat lijkt op zich logisch gezien de eerder genoemde studie. Maar dit beschermende effect bleek alleen op te treden bij blanke kinderen. Andere kinderen hadden geen baat bij hoge MAOA niveaus. En wederom werd in het geval van Bayout de context genegeerd: naar zijn etnische achtergrond is geen onderzoek gedaan.

Genetisch determinisme

Sinds 1994, toen MAOA voor het eerst ter sprake kwam in een rechtszaak in de Verenigde Staten, is er zo’n tweehonderd keer door advocaten geprobeerd om een verdachte verminderd toerekeningsvatbaar te laten verklaren, op basis van genetische aanleg voor agressie, alcohol misbruik of depressie. In de meeste gevallen heeft dat de verdachte niets opgeleverd. Rechters zien veelal niets in het idee dat mensen geen controle hebben over hun doen en laten vanwege hun genen. En terecht. Ons genoom vormt een complex netwerk van genen die interacties aangaan met elkaar en met de omgeving om ons te maken tot wie we zijn. Rechtspraak baseren op een enkel gen is misbruik maken van wetenschappelijke informatie.

Dit stuk verscheen ook op Opiniepagina van de Volkskrantsite