Aan het eind van deze maand viert de Amsterdam Cohort Studies (ACS) voor HIV en AIDS zijn 25-jarig bestaan. De ACS is één van de oudste HIV-patiënten cohort van de wereld. Ondanks dat zij verantwoordelijk zijn geweest voor hoogwaardige HIV research in Nederland is na 25 jaar de noodzaak van fundamenteel onderzoek onverminderd actueel én cruciaal. Een recent klinisch onderzoek toont namelijk aan dat grootschalige klinische studies naar HIV vaccins mogelijk eindig zijn.

Een oplettende GGD

Begin jaren 80 onderzocht de Amsterdamse GGD de epidemiologie van Hepatitis. Die patiënten populatie bevatte ook een groep homoseksuele mannen. Plotseling werden binnen deze groep mensen getroffen door een mysterieuze ziekte. Niemand wist wat er aan de hand was: ogenschijnlijk gezonde mannen verslechterden voor de ogen van de doctoren en werden uiteindelijk door een simpele verkoudheid geveld. Het besluit werd genomen door de GGD om binnen deze populatie een studie op te zetten om grip op de ziekte te kunnen krijgen. Medewerkers van de GGD gingen ook bars, darkrooms en andere ontmoetingplaatsen binnen om mensen te werven. Mond-op-mond reclame en een sterk saamhorigheidgevoel binnen de gay-scène zorgden ervoor dat honderden mannen elke drie maanden naar de kliniek kwamen en bloed lieten afnemen. Daarnaast werden ze medisch onderzocht en vulden ze questionnaires in. De kracht van de ACS is geweest dat er ook actief gerekruteerd werd onder mannen die nog niet geïnfecteerd waren. Mannen uit deze groep die HIV-positief raakten, hoe vreselijk (lees dodelijk) ook, leverden uniek materiaal en inzichten op. Na de komst van de antivirale therapie werd het ACS vooral een studie waar de effecten van antivirale middelen werd onderzocht.

Heeft het ons verder gebracht? Zeker, er is een mans hoge stapel proefschriften en een vuistvol top wetenschappers. Belangrijke ontdekkingen over virusevolutie, virusoverdracht en natuurlijke immuunresponsen hebben in Amsterdam plaatsgevonden. Het AMC is toonaangevend met betrekking tot gebruik en lange termijn effecten van antiretrovirale middelen. Na 25 jaar is fundamenteel onderzoek nog steeds nodig, een recent onderzoek drukt ons namelijk met de neus op de feiten.

Onderzoek RV144

Deze maand zijn de uitkomsten gepubliceerd van een grootschalig klinisch onderzoek naar een effectief HIV vaccin. Het RV144 onderzoek vond 3 jaar lang plaats in Thailand onder 16000 vrijwilligers waarbij iedereen gevaccineerd werd met twee componenten.

Van de 8197 vrijwilligers die het vaccin ontvingen raakten 51 mensen geïnfecteerd terwijl in de placebo groep 74 van de 8198 mensen besmet raakten. In september werd dit gebracht als een statistisch significante afname van ongeveer 30%. Ondanks dat de statistiek nog niet was vrijgegeven, werd er een persconferentie belegd: Halleluja, een effectief HIV vaccin! Drie weken geleden werden de uiteindelijke resultaten gepresenteerd op een congres in Parijs en bleek de soep heter te zijn dan dat hij een maand geleden was opgediend. Het wel of niet statistisch significant zijn van het effect van het vaccin bleek af te hangen van welk statistische model dat gebruikt werd. Het wel of niet includeren van 7 patiënten die reeds besmet waren maakten het verschil tussen effect en statistisch significant effect.

Los van de inhoudelijke discussie wat in studie RV144 het juiste statistische model zou zijn geweest, het is onjuist en onethisch om zulke data getrapt bekend maken. Als wetenschapper is het gebruikelijk om eerst je mening te formuleren en deze vervolgens te laten toetsen. Als je verhaal na toetsing door onafhankelijke wetenschappers geschikt wordt bevonden (peer-review), pas dan mag je je communicatie afdeling een geschikt zaaltje laten uitzoeken voor de pers.

Hoeveel studies kan je doen?

De medische wereld en het HIV-vaccin veld in het bijzonder zijn niet gebaat bij zulke studies. Op een gegeven moment zal er verzadiging optreden als de zoveelste grootschalige klinische studie wordt aangemeld. Het goed verlopen van klinische studies is vooral afhankelijk van de goodwill van patiënten, verplegers, niet-gouvernementele organisaties en autoriteiten. Als voor hen het nut ter discussie staat is het einde oefening. Er zit een grens aan het aantal studies dat gedaan kan worden. Alleen als in eerdere stadia van klinisch onderzoek onomstotellijk is aangetoond dat de juiste immuunrespons wordt opgewekt is het zinvol door te gaan. Dat was bij RV144 niet het geval. In 2004 ontstond een kleine polemiek over het starten van de studie. Een groep vooraanstaande HIV wetenschappers schreef in Science dat ze weinig fiducie hadden in deze trial omdat de twee componenten van het vaccin als los vaccin niet effectief waren gebleken.

Ondanks dat grote doorbraken in de wetenschap vaak ontstaan door mensen die links afslaan terwijl de rest rechtdoor gaat, moeten we nu weer terug naar de tekentafel. Jammer genoeg. En die tekentafel staat nog steeds in Amsterdam. Dankzij de homoseksuele mannen uit de jaren 80 gaat het fundamentele HIV onderzoek onverminderd voort.