Complexiteit beheerst ons leven op vele fronten. Zo begrijpen we maar weinig van de werking van onze economie, sociale interacties en zelfs files. Netwerkanalyse, een methode waarmee bijvoorbeeld een hele maatschappij als netwerk wordt voorgesteld en in z’n geheel wordt geanalyseerd biedt uitkomst om die complexiteit te begrijpen maar brengt ook de privacy in gevaar.

Complexiteit
Een complex systeem is het tegenovergestelde van een systeem dat samen te vatten is als een simpele optelsom van alle losse elementen. De werking van een auto mag misschien voor velen een complex systeem lijken, maar dat is het allerminst. Elke element van de auto heeft een bepaalde functie en gaat een interactie aan met een aantal andere elementen op een volledig voorspelbare manier. Een grote groep rijdende auto’s is wel een complex systeem bijvoorbeeld wanneer ‘spook-files’ optreden zonder dat daarvoor een aanwijsbare reden te vinden is. Complexiteit kan dus ontstaan wanneer een groep ogenschijnlijk simpele elementen elkaar op een onverwachte wijze beïnvloeden.

Ons sociale leven blijkt ook zo’n complex systeem en kan worden beschreven door de netwerken die we vormen met de mensen om ons heen. Hoe beter en nauwkeuriger zulke netwerken in kaart worden gebracht hoe beter onverwachte complexe patronen verklaard kunnen worden.

Overgewicht is besmettelijk
In Framingham in de VS is 30 jaar lang een sociaal netwerk bijgehouden van meer dan 10.000 mensen. Ieder jaar vulden deelnemers een vragenlijst in o.a. over hun gewicht, gezondheidstoestand en relaties met familie, buren en vrienden. Vervolgens werd een netwerk gemaakt waarin ieder persoon een ‘knoop’ vormt en lijnen tussen knopen symbool staan voor relaties. Nadat in het netwerk ook ‘overgewicht-data’ werd verwerkt ontstond een verrassend patroon. Het bleek dat mensen die bevriend zijn met mensen met overgewicht zelf een zeer grote kans hebben om ook te zwaar te zijn. Dat kan natuurlijk betekenen dat dikke mensen liever met dikke mensen bevriend zijn. Maar toen gekeken werd naar de verandering van het netwerk over 30 jaar bleek overgewicht als het ware besmettelijk te zijn. Mensen met een gemiddeld gewicht en bevriend met iemand met overgewicht bleken een zeer grote kans te hebben om in de loop van de tijd ook te zwaar te worden. Deze kans was zelfs veel groter tussen vrienden dan tussen familieleden.

Verdachte patronen
In de biomedische wetenschappen speelt netwerkanalyse ook een steeds belangrijkere rol bijvoorbeeld bij het ontwikkelen van medicijnen en het inschatten van borstkankerprognoses. Maar netwerkanalyse kan ook voor andere doeleinden worden gebruikt. Het wetenschappelijke tijdschrift Science melde kort geleden dat het Amerikaanse leger de mozaïekaanpak toepast in Irak. Hoe het werkt is niet precies duidelijk maar het lijkt erop dat je zo veel mogelijk mensen, schuldig of onschuldig, in een bepaald gebied oppakt, deze langdurig vasthoudt en ondervraagd over alle bij hun bekende sociale interacties. Vervolgens wordt een gigantisch netwerk gebouwd van deze interacties en geanalyseerd op ‘verdachte patronen’. Aan de aanpak wordt hevig getwijfeld door wetenschappers buiten het leger. Niet alleen omdat het zelfs in Irak illegaal is om zomaar mensen op te pakken, maar ook omdat de hoeveelheid verzamelde data uitmondt in een onmogelijke warboel van verbanden.

Chaos
In die warboel schuilt dan ook een gevaar van netwerkanalyse. Te veel data kan resulteren in onzin patronen door verlies aan overzicht en details. Een bekend fenomeen is het zogenaamde pizzakoerier effect. Als Achmed de pizzabezorger wekelijks een pizzaatje bezorgt bij z’n vaste klanten op Hoofdstraat 10, liefhebbers van extra ansjovis en tevens de meest gezochte terroristen van het land, dan heeft Achmed pech wanneer details worden genegeerd en hij plotseling als belangrijke knoop in het netwerk boven komt drijven, hij ‘bezoekt’ onze terreurverdachten immers iedere week.

Netwerkanalyse is sterk in ontwikkeling en een veelbelovende methode toepasbaar in verschillende gebieden, waaronder ons dagelijks leven. Alle informatie die we op allerlei plaatsen achterlaten zoals facebook, de bonuskaart, creditcard en e-mail gegevens, kunnen steeds gemakkelijker aan elkaar worden gekoppeld. In combinatie met afluisterprojecten als Echelon en SIGINT kan je alleen maar tot de conclusie komen dat we ons met z’n alleen in een steeds hechter netwerk van complexe verbanden begeven waar privacy het slachtoffer van zal worden.

Dit stuk verscheen ook op de Opinie pagina van de Volkskrantsite