Stamcellen zijn wachten waard!Embryonale stamcellen zijn al jaren een bron voor hoop, ethische discussie en politiek debat. Je zou bijna vergeten dat pas in januari van dit jaar voor het eerst een voorstel voor klinische toepassing ervan werd goedgekeurd. Het bedrijf Geron in de Verenigde Staten gaat een kleine groep proefpersonen met een bepaald type dwarslaesie behandelen met stamcellen die de schade in het ruggenmerg moeten herstellen. We hebben het dus al jaren over stamcellen terwijl er nog geen mens mee geholpen is. Waar wachten we eigenlijk op? En zullen de stamcellen ooit aan onze verwachtingen voldoen?

Heilige graal.
Embryonale stamcellen zijn de cellen die aan het begin staan van het leven. Zij kunnen zich ontwikkelen in alle typen cellen die je maar kan bedenken: hersencellen, darmcellen, levercellen, noem maar op. Toen tien jaar geleden voor het eerst stamcellen werden geïsoleerd, was het verband dan ook snel gelegd: nu zouden gemakkelijk alle cellen van het menselijk lichaam kunnen worden gemaakt om die te gebruiken als reserveonderdelen. Alle ziektes waarbij bepaalde cellen niet meer functioneren, zoals suikerziekte, Alzheimer en dwarslaesies zouden binnen afzienbare tijd tot het verleden behoren.

Op recept.
Een eerste voorwaarde voor het gebruik van stamcellen in de kliniek, is dat we stamcellen kunnen dwingen zich in een bepaalde richting te ontwikkelen. Zodat er volgens een bepaald recept cellen gemaakt kunnen worden die kunnen helpen het hart te repareren, of de long, of het ruggenmerg. Dat aansturen gaat al vrij aardig. Eerder opgedane kennis uit de ontwikkelingsbiologie is daarbij goed van pas gekomen.

Enthousiasme.
Maar tot het oplossen van ziektes zijn we nog niet gekomen. Hoe komt dat? Om te beginnen is altijd alles moeilijker dan wetenschappers in hun eerste enthousiasme denken. Het is misschien maar goed ook dat we niet altijd alle problemen meteen overzien want dat zou veel mensen waarschijnlijk de lust benemen aan de lange weg te beginnen die uiteindelijk leidt tot wetenschappelijk succes. Maar kort gezegd waren de ziektes de we hoopten te genezen niet zo makkelijk oplosbaar als we dachten. De nog altijd voortdurende discussie omtrent het gebruik van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek en medische toepassingen speelt ook een belangrijke rol. Dit heeft vooral in de Verenigde Staten geleid tot drastisch minder subsidie en een rem op de voorspelde vooruitgang.

Kanker en afstotingsverschijnselen.
En dan kleven er nog risico’s aan het gebruik van stamcellen waar rekening mee moet worden gehouden. Eén ervan hangt samen met de belangrijkste eigenschap van stamcellen, hun plasticiteit. Als we stamcellen willen gebruiken om mensen te genezen moeten we heel zeker weten dat die cellen in het lichaam van een patiënt precies doen wat we willen en helemaal niets anders. Ze moeten bijvoorbeeld niet ineens ongeremd gaan delen want dat kan leiden tot kanker. Een ander risico kennen we al van de orgaan- en weefseltransplantaties: afstoting. Omdat stamcellen niet lichaamseigen zijn, is afstoting van de cellen door de patiënt een reëel gevaar.

Japanse doorbraak.
Toch blijft er veel reden tot hoop. Het veld raast met ongekende snelheid voort. Twee jaar geleden bijvoorbeeld zijn twee van de bovengenoemde problemen op een revolutionaire manier opgelost door een methode die is ontwikkeld door een groep in Japan. Professor Yamanaka en zijn medewerkers lieten zien dat je doodgewone huidcellen kan ‘herprogrammeren’ tot embryonale stamcellen door er 4 genen aan toe te voegen (in het plaatje bovenaan zie je ge-herprogrammeerde cellen). Dat je het bezegelde lot van een huidcel op zo’n simpele manier kan veranderen in een stamcel levert ongekende mogelijkheden op. Om te beginnen betekent het dat we niet meer afhankelijk zijn van embryo’s voor het verkrijgen van stamcellen en dat neemt een groot deel van de ethische bezwaren weg. Bovendien kunnen cellen die moeten dienen voor therapie nu gemaakt worden van lichaamseigen huidcellen, en dat lost ook het afstotingsprobleem op.

Hoop
Het potentieel van stamcellen is enorm. Dat is ook voor een leek vrij makkelijk te begrijpen en dat maakt stamcellen een geliefd onderwerp in de media. Mede daarom zijn de verwachtingen zo hooggespannen. Omdat na al die jaren van hooggespannen verwachtingen nog geen enkele belofte is ingelost ontstaat bij sommige mensen het gevoel dat stamcellen een eeuwige belofte blijven; dat ze zichzelf nooit zullen bewijzen. Dat lijkt me een wat een voorbarige conclusie. Laten we niet vergeten dat het pas tien jaar geleden is dat de eerste stamcellen werden geïsoleerd. Ik kijk hoopvol uit naar de resultaten van de eerste klinische toepassing en ben zelfs van mening dat als dit niet meteen tot een doorbraak leidt, we de hoop niet moeten opgeven.

Dit stuk verscheen ook op de Opinie pagina van de Volkskrantsite