Gisteravond zaten we te kletsen met Ierse kennissen. Kenneth vertelde over zijn moeder die net honderd was geworden. Ze had een feest georganiseerd en voor de gelegenheid een nieuwe jurk laten maken en ze danste zelfs nog met haar zoon, de 65-jarige Kenneth. Niet veel mensen worden gezond honderd en de verklaringen waren gisteravond dan ook niet van de lucht: “Ze is zo oud geworden omdat ze positief denkt!”, “omdat ze altijd zo hard heeft gewerkt”, “omdat ze gezond eet”, “omdat ze nog steeds twee keer per week bridge speelt”.

Mensen houden van verklaringen en niet van toeval. De vrouw in kwestie is oud en gezond. En ons “gezonde mensen verstand” zegt ons dat dat toch zeker geen toeval kan zijn! Dus verzinnen we verklaringen, zodat uit een feit een verhaal wordt. Als je echt zou willen weten waarom bepaalde mensen oud worden moet je in ieder geval ook kijken naar het “verborgen bewijs”: de mensen die niet zo oud zijn geworden. Dachten die ook positief, werkten ze hard, aten ze gezond of speelden ze bridge?

Zolang het verhalen vertellen aan de keukentafel plaatsvindt, bij een glaasje wijn onder vrienden, is het allemaal niet zo erg. Erger wordt het als bankiers, journalisten en wetenschappers het doen. De schrijver Nassim Nicholas Taleb noemt die de “narrative fallacy”, de misleiding van het verhaal. En als je oplet hoor en zie je het overal: de manager die succesvol is “omdat” hij risico’s neemt (nemen niet-succesvolle managers dan geen risico’s?) of de kankerpatiënt die overleeft “omdat” hij zo’n vechter is (en al die mensen die niet overleven zijn geen vechters?). We willen zo graag begrijpen wat er om ons heen gebeurt dat we voortdurend ad hoc verklaringen verzinnen.

Wetenschappers doen het ook. Kijk maar in de biologie boeken. Daar wordt bijvoorbeeld vaak gesuggereerd dat mieren zo succesvol zijn (er zijn veel mieren op de wereld) “omdat” ze eusociaal zijn. Dat klinkt logisch, maar het is maar een verhaal. Naakte molratten zijn ook sociaal, maar helemaal niet succesvol. Wees op je hoede als er ergens “omdat” staat!

Nassim Nicholas Taleb heeft een paar jaar geleden een geweldig boek geschreven: The black swan (in het Nederlands “De zwarte zwaan“). Hij beschrijft behalve de narrative fallacy ook allerlei andere denkfouten. Het leest als een wervelwind en het verandert je kijk op de wereld! Iedereen die de wereld wil begrijpen of voorspellingen wil doen zou het moeten lezen.