ING-bankiers en Shell-bestuurders die ondanks hun falend optreden miljoenen aan bonussen opstrijken. Parlementariërs in Engeland die naar hartelust hele inboedels declareren op kosten van de belastingbetaler. Amorele burgers zijn het, die aan de maatschappelijke schandpaal moeten worden genageld.

Wat scheelt er aan de moraal van deze mensen? Ligt het aan hun opvoeding, de cultuur waarin ze zijn opgegroeid of hebben ze precies dezelfde moraal als wij allemaal en maken ze alleen maar gebruik van de situatie?

Godswoord
Nog niet zo lang gelden werd moraal gezien als een eigenschap strikt voorbehouden aan de mens, waarvan we de oorsprong en de regels in het woord van god moesten zoeken. Nu weten we gelukkig beter. Aan het hebben van een moraal is helemaal niets menselijks, overal in het dierenrijk worstelen groepen met sociale cohesie en rechtvaardigheid.

Oorsprong
Moraal is nodig om individuen als groep te laten functioneren. Belangrijk voor het ontstaan van moraal is compassie, empathie en rechtvaardigheid. Vooral dat laatste is een basisvoorwaarde voor een hechte, succesvolle groep; er moet op een eerlijke manier worden samengewerkt en iedereen moet het gevoel hebben dat hij/zij loon naar werken ontvangt.

Moralistische dieren
Mensen zijn niet uniek in hun rechtvaardigheidsgevoel. Honden stoppen hun medewerking wanneer ze merken dat een collega-hond een beloning krijgt voor het geven van een pootje terwijl zij het met een aai over de bol moeten doen. Frans de Waal, één van Nederlands beste en bekendste wetenschappers die werkzaam is in de VS, liet al eerder zien dat hetzelfde geldt voor kapucijner apen. Een aap zal in de meeste gevallen zijn beloning, een stuk komkommer, niet accepteren of zelfs wegsmijten wanneer een naburige aap, voor het uitvoeren van dezelfde taak, een druif ontvangt (een veel lekkerdere beloning).

Vertrouwen
Een probleem van samenwerken is dat er altijd individuen zijn die net iets minder bijdragen of meer opeisen dan ze verdienen. Bij apen wordt dit opgelost onder luid protest of met fysieke interventie. En interventie is essentieel omdat het vertrouwen op de tocht staat. Spelen er teveel individuen niet eerlijk dan stort het sociale systeem in.

Speltheorie
Neem bijvoorbeeld een ‘speltheorie’ experiment waarin samenwerkingsvormen tussen mensen worden getest. De groep kan geld storten in een pot waarna die wordt verdubbeld door de bank die het geld evenredig verdeelt onder de spelers. Het hoogste groepsrendement wordt gehaald wanneer iedereen al z’n geld in de pot stort. Maar een individueel hoger rendement kan worden gehaald wanneer iemand minder of niets in de pot stort en vervolgens wel meedeelt in de pot. Dit is ook precies wat er in het experiment gebeurt. Steeds meer medespelers verliezen het vertrouwen in de andere spelers met als gevolg dat er steeds meer wordt vals gespeeld. Uiteindelijk stopt niemand meer geld in de pot en de strategie stort in. De sociale cohesie van de groep is verloren gegaan en iedereen is slechter af.

Er is een oplossing voor dit probleem: geef de spelers van het spel de kans om valsspelers te straffen door ze geld af te nemen. Zelfs als straffen uitdelen geld kost is het de manier om valsspelen te minimaliseren en de samenwerking succesvol te houden. De cohesie binnen de groep blijft bestaan en iedereen ontvangt zijn of haar rechtvaardige deel.

Niemand is heilig
We moeten ons niet heiliger voordoen dan we eigenlijk zijn. De graaicultuur bestaat niet voor niets, nu en dan doet iedereen eraan mee. Maar tegelijkertijd voelen we ons wel onheus bejegend als iemand anders het doet. En terecht! Dus er moet een oplossing komen. Zoals allerlei mens- en dierexperimenten laten zien is de oplossing heel makkelijk: valsspelers zijn niet te tolereren. Een bonus is dus prima, maar wel volgens strakke en duidelijk regels. Een hechte groep of samenleving is namelijk gebaseerd op vertrouwen en rechtvaardigheid. En ook daarin verschillen mensen niet van andere dieren.

Dit stuk verscheen ook op de Opinie pagina van de Volkskrantsite.