Actie is reactie. Men denkt dan natuurlijk als eerste aan een afdaling naar de fundamenten van de natuurwetenschappen (Hallo? Dr. Newton? bent u daar?) maar hier gaat het over iets anders. Vandaag ingegeven door de actualiteit een uitgebreide reactie op een actie (stukje) van Tim hier op sciencepalooza. Tim schreef een stukje naar aanleiding van een goed congres in Engeland over Biologische Systemen. Het was op dit congres dat hij een praatje zag van een onderzoeker van de farmaceut Merck. Deze onderzoeker ontwikkelde medicijnen door netwerken (na) te bouwen met behulp van systeemanalyse. Hij stelde zich de volgende vraag: kunnen we de communicatie lijnen tussen organen bepalen? Zo ja, kunnen we stoffen maken die dergelijke communicatie lijnen beïnvloeden zodat we bv. ziektes kunnen tegengaan? Hij toonde op het congres aan dat het inderdaad mogelijk is om obesitas bij muizen tegen te gaan door een pil te ontwikkelen die aangrijpt op de ‘hersen-lever-lijn’. De methode die Merck hiervoor gebruikte is nieuw en spectaculair en na vandaag blijkt ook hard nodig.

We kennen al een dikke tien jaar stoffen die iets met je eetlust doen; de CB1 antagonisten. De CB1 antagonisten grijpen aan op de canabinoide receptoren, die ook worden gebruikt door THC, de werkzame stof in nederwiet. Echter de werking is omgekeerd: krijg je van een joint een vreetkick, van een CB1 antagonist krijg je minder trek. Actie is Reactie.

Van CB1 antagonisten werd verwacht levensverlengend te zijn voor mensen met diabetes en overgewicht of voor mensen met een overgewicht door een verstoorde vet huishouding (dyslipidemie). Maar ze zouden natuurlijk OOOOOK zeer goed te vermarkten zijn aan de dikker wordende mens in het algemeen [maakt geluid van een opengaande kassa: ka-ching!]. Een eerste voorbeeld hiervan is Rimonabant. Dit ‘medicijn’ is ontworpen door het Franse Sanofi-Aventis, dat in 2006 toestemming kreeg om Rimonabant te verkopen in de Europa. In Nederland beoordeelt de Commissie Farmaceutische Hulp (CFH) maandelijks geneesmiddelen op een aantal facetten en concludeerde dat bij de behandeling van overgewicht en obesitas Rimonabant geen therapeutische meerwaarde had ten opzichte van dieet en lichaamsbeweging. Daarnaast ontbraken de langetermijngegevens.

Echter, na de toelating op de Europese markt in 2006 en het voorschrijven aan tienduizende mensen, verschenen de eerste berichten in de media dat het gebruik van Rimonabant leidde tot depressieve klachten bij gebruikers, een fenomeen dat tijdens de klinische trials onopgemerkt was gebleven. Ai….

In 2007 oordeelde de Amerikaanse overheid (FDA) unaniem dat Sanofi-Aventis onvoldoende duidelijk had gemaakt dat Rimonabant veilig zou zijn voor gebruik en dat de risico’s op depressie, stemmingsveranderingen en suïcidale neigingen und so weiter te groot waren. Ai…

Het lot van Rimonabant -en waarschijnlijk de hele CB1 familie- is zojuist in een paar weken bezegeld. De Europese overheid (EMEA) schorste eind oktober de vergunning van Rimonabant omdat in haar ogen de werking niet meer opweegt tegen de bijwerkingen. Sanofi-Aventis gaf gehoor aan de beslissing en stopte meteen met de verkoop van het product. Alle huisartsen in Nederland kregen per post tekst en uitleg. Twee weken latere staakte Sanofi de klinische ontwikkeling van het product.

In de afgelopen drie weken hebben inmiddels Pfizer, Bristol Meyers-Squibb, Astra-Zeneca, Solvay (vandaag!) en ook….. Merck de stekker uit de projecten waar CB1 antagonisten worden ontwikkeld getrokken. Actie is reactie, de kassa wordt geruisloos dichtgeschoven en ik schrijf dit stuk.

Het gevolg van dit alles?

De ontwikkeling van psychotherapeutica (tegen verslavingen?) zal moeilijker worden. Alle middelen die volgen zullen een nog grondiger klinisch programma moeten doorlopen om de veiligheid van een product te kunnen waarborgen en overheden zullen als gevolg van slechte trials waarschijnlijk zeer kritisch zijn t.o.v stoffen in dezelfde klasse.

De farmaceutische wet “Getting it Right the First Time, Every Time” blijft meedogenloos: Het succes van een eerste stof in zijn klasse bepaalt het lot van de rest.